March Equinox

Нооруз: Кыргызстандагы Жазгы Күн Теңелүү Майрамы

Кыргызстанда Нооруз — бул жөн гана календардагы дата эмес, бул жашоонун жаңыланышынын, табияттын ойгонушунун жана элдик биримдиктин улуу символу. Жазгы күн теңелүүсү менен дал келген бул майрам кыргыз элинин маданиятында өзгөчө орунду ээлейт. Кыштын каары кетип, жер бетине жылуулук келе баштаганда, ар бир кыргыз үй-бүлөсү жаңы үмүттөр жана тилектер менен бул күндү тосуп алышат. Нооруз — бул тазалыктын, кечиримдүүлүктүн жана конокжайлуулуктун майрамы, анда адамдар өткөн таарынычтарды унутуп, келечекке ишеним менен кадам ташташат.

Бул күнү табият менен адам баласынын ортосундагы гармония өзгөчө сезилет. Күн менен түн теңелип, жарыктын караңгылыкты жеңгени — жашоонун түбөлүктүүлүгүнүн далили катары кабыл алынат. Кыргызстандын тоолуу аймактарында кар эрип, биринчи байчечекейлер чыга баштаганда, айыл-кыштактарда жана шаарларда майрамдык маанай өкүм сүрөт. Нооруздун маңызы — бул бир гана тамактануу же көңүл ачуу эмес, бул ата-бабалардан калган каада-салттарды аздектеп, кийинки муунга өткөрүп берүү болуп саналат.

2026-жылы Нооруз качан белгиленет?

Кыргызстанда Нооруз майрамы жыл сайын туруктуу түрдө 21-мартта белгиленет. Бирок, астрономиялык күн теңелүү учуру календардык датага жараша бир аз айырмаланышы мүмкүн.

Майрамдын күнү: Friday Датасы: March 20, 2026 Майрамга чейин калган убакыт: 76 күн калды

Бул майрам Кыргызстанда расмий мамлекеттик майрам болуп саналат. Демейде майрамдык иш-чаралар 21-мартта туу чокусуна жеткени менен, даярдыктар бир нече күн мурун, тагыраагы 19-20-мартта эле башталат. Бул күндөрү эл үйлөрүн тазалап, майрамдык тамак-аштарды камдай башташат.

Нооруздун тарыхы жана келип чыгышы

Нооруздун тарыхы өтө тереңде, 3500 жылдан ашуун убакытка созулат. Анын тамыры байыркы зороастризм динине барып такалат, ал жерде бул күн жаздын келиши жана жаңы жылдын башталышы катары ыйык деп эсептелген. "Нооруз" сөзү фарс тилинен которгондо "Но" — жаңы, "Руз" — күн, башкача айтканда "Жаңы күн" дегенди билдирет. Ислам дини келгенге чейин эле Орто Азия элдери, анын ичинде кыргыздардын ата-бабалары бул күндү дыйканчылыктын жана мал чарбачылыгынын жаңы мезгили катары майрамдап келишкен.

Кыргыз маданиятында Нооруз исламдык баалуулуктар жана көчмөн элдин каада-салттары менен жуурулушуп кеткен. Совет доорунда бул майрамга расмий түрдө тыюу салынганына карабастан, эл аны жашыруун болсо да белгилеп келген. 1991-жылы Кыргызстан көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин, Нооруз кайрадан улуттук майрам катары жанданып, кыргыз иденттүүлүгүнүн ажырагыс бөлүгү болуп калды. 2009-жылы ЮНЕСКО Ноорузду адамзаттын материалдык эмес маданий мурастарынын тизмесине киргизген.

Майрамдык каада-салттар жана жөрөлгөлөр

Нооруз майрамы көптөгөн символдорго жана ырым-жырымдарга бай. Алардын ар бири жакшылыкты, токчулукту жана амандыкты тилөөгө багытталган.

Арча менен аластоо

Майрамдын эң алгачкы жөрөлгөлөрүнүн бири — аластоо. Үйдүн ичин, короо-жайды жана мал-жанды жамандыктардан, оору-сыркоодон арылтуу үчүн кургатылган арчаны түтөтүп: "Алас, алас, ар балээден калас! Эски жыл кетти, жаңы жыл келди!" — деп айтышат. Арчанын түтүнү тазалоочу күчкө ээ деп ишенишет.

Сүмөлөк — Нооруздун башкы тамагы

Сүмөлөк — бул майрамдын эң негизги жана ыйык тамагы. Аны даярдоо процесси бир суткага созулат жана бул чыныгы жамааттык иш-аракет. Даярдоо: Буудайды бир нече күн мурун сууга салып, өндүрүшөт. Өнгөн буудайдын ширесин сыгып алып, ун жана май менен аралаштырып, чоң казандарга кайнатышат. Таштардын сыры: Казандын түбүнө күйүп кетпеши үчүн жана жылуулукту бир калыпта сактоо үчүн 41 тоголок таш салынат. Сүмөлөктү аралаштырып жатканда адамдар жакшы тилектерди айтып, ниет кылышат. Эгерде кимдир бирөөнүн чөйчөгүнө казандын түбүндөгү таш түшүп калса, анда ал адамдын тилеги кабыл болот деп ишенишет. Коомдук мааниси: Сүмөлөктү түнү бою кезектешип аралаштырышат. Бул учурда ырлар ырдалып, жомоктор айтылып, айылдаштар бири-бири менен жакындан баарлашышат.

Майрамдык дасторкон

Ноорузда дасторкон мол болушу керек. "Жыл кандай башталса, ошондой өтөт" деген ишеним менен кыргыздар эң даамдуу тамактарын даярдашат. Дасторконго сөзсүз түрдө бешбармак, боорсок, май токоч жана ар кандай дан өсүмдүктөрүнөн жасалган көжө (чоң көжө) коюлат. Көжө жети же тогуз түрдүү азыктан (суу, эт, туз, май, дан, курут ж.б.) жасалышы шарт.

Элдик оюндар жана оюн-зооктор

Нооруз — бул эр жигиттердин күчүн, шамдагайлыгын жана ат үстүндөгү чеберчилигин сынай турган убакыт. Кыргызстандын бардык аймактарында ат оюндары уюштурулат.

1. Көк бөрү (Улак тартыш): Бул кыргыздардын эң сүйүктүү жана кадырлуу оюну. Эки команда ат үстүндө улактын тулку бою үчүн күрөшүп, аны каршылашынын "тай казанына" таштоого аракет кылышат. Бул оюн кайраттуулукту жана биримдикти талап кылат.
2. Эр эңиш: Ат үстүндөгү балбандардын кармашы. Максаты — каршылашын аттан оодарып түшүрүү.
3. Ат чабыш: Узак аралыкка ат чаптыруу. Бул жерде күлүктөрдүн чыдамкайлыгы жана саяпкерлердин эмгеги сыналат.
4. Кыз куумай: Жигит ат менен кызды кууп жетип, анын бетинен өбүүгө тийиш. Эгер жете албаса, кыз жигитти камчы менен согот. Бул оюн абдан шайыр жана тамашакөй мүнөздө өтөт.
5. Күрөш: Жергиликтүү балбандардын ортосундагы таймаш.

Ошондой эле, "Айтыш" — төкмө акындардын мелдеши өткөрүлөт. Акындар комуздун коштоосунда импровизация кылып, бири-бирине курч суроолорду берип, элдин көйгөйлөрүн жана майрамдык кубанычты ырдашат.

Саякатчылар жана коноктор үчүн маалымат

Эгерде сиз Нооруз майрамында Кыргызстанга келүүнү пландап жатсаңыз, бул сизге кыргыз маданиятын ичинен көрүүгө эң сонун мүмкүнчүлүк берет.

Кайда баруу керек? Бишкек шаарынын "Ала-Тоо" аянтында жана Эски аянтта чоң концерттер, кол өнөрчүлөрдүн жарманкелери өтөт. Ош шаарындагы Сулайман-Тоонун этегиндеги майрамдык иш-чаралар өзгөчө масштабдуу болот. Бирок, чыныгы атмосфераны сезүү үчүн айыл жергесине барып, ат оюндарын көрүү сунушталат. Эмнени татып көрүү керек? Албетте, сүмөлөк. Бул тамакты көчөдө эле чоң казандардан сунушташат. Ошондой эле, Ноорузга гана таандык "Чоң көжөнү" ичип көрүңүз. Аба ырайы: Март айында Кыргызстанда аба ырайы өзгөрүлмөлүү болот. Күндүз жылуу болгону менен, кечинде салкындап кетиши мүмкүн. Ошондуктан, бир нече катмар кийим алууну унутпаңыз. Сый-урмат: Нооруз — бул үй-бүлөлүк жана коомдук майрам. Адамдар бири-бирин "Нооруз майрамыңыздар менен!" же "Майрам кут болсун!" деп куттукташат. Сизди сүмөлөк ооз тийүүгө чакырышса, баш тартпаңыз — бул сыйдын белгиси.

Мамлекеттик статусу жана жумуш тартиби

Нооруз Кыргыз Республикасынын Эмгек кодексине ылайык расмий жумуш эмес күн болуп саналат.

Мамлекеттик мекемелер: Бардык мамлекеттик органдар, мектептер жана университеттер жабык болот. Банктар жана почта: Банк бөлүмдөрү жана почта кызматтары иштебейт. Транспорт: Коомдук транспорт (автобустар, троллейбустар, маршруттук таксилер) иштегени менен, майрамдык иш-чараларга байланыштуу кээ бир борбордук көчөлөр жабылышы мүмкүн. Дүкөндөр жана ресторандар: Ири соода борборлору, супермаркеттер жана ресторандар адаттагыдай эле иштей берет, ал тургай майрамдык менюларды жана арзандатууларды сунушташат.

Нооруз — бул кыргыз жерине береке, тынчтык жана ынтымак алып келген улуу күн. Бул күнү ар бир адам өзүн табияттын бир бөлүгү катары сезип, тазалануу жана жаңылануу жолуна түшөт. Кыргызстандыктар үчүн бул майрам — өткөн менен келечекти байланыштырган алтын көпүрө.

2026-жылкы Нооруз майрамы ар бир үйгө бакыт, ар бир жүрөккө жылуулук алып келсин! Жазгы күн теңелүүсү менен бирге элибизде амандык, жерибизде тынчтык болсун. Нооруз майрамыңыздар менен