Idul-Fitri mu Rwanda: Umunsi Mukuru w’Ibyishimo n’Ubusabane
Idul-Fitri ni umunsi mukuru ukomeye cyane mu muryango w’Abayisilamu mu Rwanda no ku isi yose. Uzwi nk’"Umunsi mukuru wo gusoza igisibo," uyu munsi urangwa n’ibyishimo bidasanzwe nyuma y’ukwezi kose kw’igisibo gitagatifu cya Ramadhan. Mu Rwanda, uyu munsi ntabwo ari uw’idini gusa, ahubwo ni n’igihe cyo kongera kubaka ubumuntu, gusangira n’abavandimwe, ndetse no gufasha abatishoboye mu rwego rwo gushimira Imana (Allah) yabahaye imbaraga n’ubuzima bwo kurangiza inshingano z’ukwezi kwa cyenda ku ndangaminsi ya Hijri.
Igisobanuro nyacyo cya Idul-Fitri gishingiye ku gutsinda k’umutima no kwiyegereza Imana. Nyuma y’iminsi mirongo itatu Abayisilamu bamara bariyongerera kwihangana, kwitanga, no gusenga cyane, uyu munsi uza nk’ingororano y’umwuka. Mu Rwanda, aho ubumwe n’ubwiyunge ari inkingi ya mwamba y’igihugu, Idul-Fitri iba akanyamuneza k’imbaga yose, aho usanga n’abatari Abayisilamu bifatanya n’inshuti zabo mu birori, ibi bikerekana umwihariko w’ubworoherane n’ubuvandimwe biranga Abanyarwanda.
Uyu munsi uba ari igihe cy’impinduka mu mibereho ya buri munsi. Imigi nka Kigali, cyane cyane mu bice bya Nyamirambo, iba itatse amabara n’urumuri, mu gihe mu byaro ho usanga imiryango ihura ikishimira umusaruro w’umwuka bavanye mu gisibo. Ni umunsi w’imbabazi, aho abantu bagerageza gukemura amakimbirane bari bafitanye, bakabwirana bati "Eid Mubarak" (Idi Nziza), bagahoberana kandi bagasubira mu buzima busanzwe bafite imitima isukuye.
Ni ryari Idul-Fitri izaba mu mwaka wa 2026?
Mu Rwanda, itariki ya Idul-Fitri ntahinduka buri mwaka kuko igengwa n’imboneko y’ukwezi, ari nayo mpamvu itariki nyayo itangazwa ku mugaragaro n’Umufti w’u Rwanda nyuma yo kubona ukwezi kwa Shawwal.
Ku bijyanye n’umwaka wa 2026, amatariki ateganyijwe ni aya akurikira:
- Umunsi: Friday
- Itariki: March 20, 2026
- Hasigaye iminsi: 76 kugira ngo uyu munsi ube.
Ni ingenzi kuzirikana ko iyi tariki ishobora guhindukaho umunsi umwe bitewe n’igihe ukwezi kuzagaragarira. Mu Rwanda, ibirori bitangira ku mugoroba w’umunsi ubanza (ku manywa yo ku wa Kane, tariki 19 Werurwe), ariko umunsi mukuru nyir’izina ukazaba ku wa Friday.
Amateka n’Inkomoko ya Idul-Fitri
Idul-Fitri yatangijwe n’Intumwa y’Imana Muhamadi (Imana imuhe amahoro n’imigisha) nyuma y’uko yimukiye i Madina avuye i Maka. Amateka avuga ko ubwo Intumwa yageraga i Madina, yasanze abantu baho bafite iminsi ibiri yihariye bizihizaho ibirori n’imikino. Nuko arababaza ati: "Iyi minsi ni iy’iki?" Bo barasubiza bati: "Twajyaga twishimira iyi minsi mu bihe by’ubujiji (Jahiliyyah)." Intumwa Muhamadi yarababwiye ati: "Allah yabahaye iminsi ibiri myiza kurusha iyo: Idul-Adha na Idul-Fitri."
Kuva icyo gihe, Idul-Fitri yabaye ikimenyetso cy’ishimwe nyuma y’inshingano ya Sawm (Igisibo), ari nayo nkingi ya kane mu nkingi eshanu za Isilamu. Mu Rwanda, idini ya Isilamu yahageze mu mpera z’ikinyejana cya 19 binyuze mu bacuruzi baturutse ku nkombe z’inyanja y’u Buhinde (Abarabu n’Abaswahili). Nubwo Abayisilamu ari umubare muto (hagati ya 2% na 5% by’abaturage), uburyo bizihiza iyi minsi byashinze imizi mu muco w’Abanyarwanda, bituma Idul-Fitri iba umunsi umenyerewe na bose.
Igihe cy’ubukoloni, Abayisilamu mu Rwanda bahuye n’imbogamizi nyinshi, ariko umunsi wa Idi wahoraga ari igihe cyo kwishimira ko bacyuye umunsi wabo w’idini. Nyuma ya Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, Isilamu mu Rwanda yagize izuba rishya bitewe n’uruhare rukomeye Abayisilamu bagize mu kurongora no guhisha abahigwaga, bituma uyu munsi mukuru uhabwa agaciro kiyongereye mu muryango nyarwanda.
Uburyo Abanyarwanda bizihiza Idul-Fitri
Ku munsi wa Idul-Fitri mu Rwanda, ibirori bitangira kare mu gitondo. Dore intambwe ku yindi y’uko uyu munsi ugenze:
1. Isengesho rya Idi (Salat al-Eid)
Iki nicyo gikorwa cy’ingenzi gitangira umunsi. Abayisilamu, abagabo, abagore, n’abana, babyuka kare bakiyuhagira (Ghusl), bakambara imyenda mishya cyangwa myiza bafite (kenshi usanga abagabo bambaye Kanzu n’ingofero, naho abagore bambaye Abaya n’ibitambaro bisa neza).
Muri Kigali, isengesho rikomeye ribera kuri Stade ya Kigali i Nyamirambo cyangwa mu misigiti minini nka Masjid al-Fatah (Grand Mosque). Mu turere tw’icyaro, abantu bahurira mu bibuga by’imira cyangwa ku misigiti y’utugari. Isengesho rya Idi ntirifatwa nk’isengesho rya buri munsi (Salat), ahubwo ni isengesho ridasanzwe ririmo "Takbir" nyinshi (gusubiramo ngo "Allahu Akbar"). Nyuma y’isengesho, Hatibi (ubwiriza) atanga inyigisho zibanda ku rukundo, ubumwe, no gukomeza imigenzo myiza yabonetse mu gisibo.
2. Zakat al-Fitr (Gutanga amaturo)
Mbere y’uko isengesho rya Idi ritangira, buri Muyisilamu ufite ubushobozi agomba gutanga Zakat al-Fitr. Iri ni ituro ry’ibiribwa (nk’umuceri, ibishyimbo, cyangwa ifu) cyangwa amafaranga agura ibyo biribwa, ahabwa abakene. Intego yabyo ni ukugira ngo nta muntu n’umue mu muryango w’Abayisilamu uburara ku munsi wa Idi. Mu Rwanda, uyu muco urubahwa cyane, kandi usanga n’imiryango itari iya Kiyisilamu ihabwa kuri uyu mugisha.
3. Gusangira n’Imiryango
Iyo isengesho rirangiye, abantu basubira mu ngo zabo bagatangira gusangira. Ibiryo bya Idi mu Rwanda biba birimo umwihariko. Ibiryo bikunze gutegurwa birimo:
- Pilau na Biryani: Ibiryo by’umuceri birimo ibirungo byinshi n’inyama (inka cyangwa ihene).
- Sambusa: Udushumi twuzuyemo inyama cyangwa imboga, dukunzwe cyane mu Rwanda.
- Mandazi n’Ibitumbula: Bikunze kuribwa mu gitondo nyuma y’isengesho.
- Icyayi cy’icyayi: Icyayi gitetse n’amata n’ibirungo nk’icyayi cy’icyarabu.
Uretse kurya, uyu munsi uba ari uwo gusurana. Abana bajya gusura ba nyirarume na ba nyirasenge, naho abakuru bakajya gusura ababyeyi n’inshuti. Abana bahabwa impano z’amafaranga cyangwa ibiwadi (Eidi) kugira ngo bishime.
4. Ibirori mu Mijyi
Mu gice cya Nyamirambo muri Kigali, uyu munsi uba umeze nka karnivali. Imihanda iba yuzuye abantu bambaye neza, amahoteri n’amaresitora biba bifite menu zihariye za Idi. Nubwo hatabaho amaparade manini nk’ay’ubwigenge, usanga hari umwuka w’isabane mu mitahe yose ituyemo Abayisilamu benshi.
Imigenzo n’Imyitwarire muri Idul-Fitri
Mu Rwanda, hari imyitwarire yihariye iranga uyu munsi:
- Kuvuga Takbir: Kuva ku mugoroba ukwezi kugaragaye kugeza igihe isengesho ritangiriye, Abayisilamu basubiramo amagambo agira ati: "Allahu Akbar, Allahu Akbar, La ilaha illallah, Allahu Akbar, Allahu Akbar, wa lillahil hamd" (Imana ni nkuru, Imana ni nkuru, nta yindi Mana ikwiye gusengwa uretse Allah, Imana ni nkuru, Imana ni nkuru, ishimwe ryose ni iry’Imana).
- Kwambara neza: Ni itegeko rishingiye ku muco ko umuntu agomba kugaragara neza. Abadederi (abadozi b’imyenda) mu Rwanda baba bafite akazi kenshi cyane mu byumweru bibiri mbere ya Idi kuko buri wese aba ashaka umwenda mushya.
- Gusaba imbabazi: Abantu barasuhuzanya bavuga bati "Eid Mubarak" cyangwa "Taqabbalallahu Minna wa Minkum" (Imana yakire ibikorwa byacu n’ibyanyu). Ni igihe cyiza cyo gukura inzika mu mitima.
Inama ku Basura u Rwanda n’Abanyamahanga (Expats)
Niba uri umunyamahanga mu Rwanda mu gihe cya Idul-Fitri, dore ibyo ukwiye kumenya:
- Kubaha imigenzo: Nubwo uyu ari umunsi w’ibirori, ni umunsi w’idini. Niba usuye umusigiti cyangwa urugo rw’Abayisilamu, wambare mu buryo bwiyubashye (ufunze ibitugu n’amagenyi).
- Ibiribwa: Birasanzwe ko inshuti zawe z’Abayisilamu zigutumira gusangira. Niba utumiwe, ni ikimenyetso cy’icyubahiro gikomeye. Uzitege gusangira ibiryo byiza kandi byinshi.
- Ubuhahirane: Amabanki n’ibiro bya leta biba bifunze. Amaduka amwe n’amwe, cyane cyane ay’Abayisilamu, ashobora gufunga ku manywa ariko akaza gufungura mu mugoroba.
- Ingendo: Mu gitondo kare (hagati ya saa moya na saa tanu), hashobora kuba hari urujya n’uruza rw’abantu bajya gusenga. Nyuma yaho, umuhanda uba utuje kuko abantu baba bari mu ngo zabo basangira.
- Gufata amafoto: Niba ushaka gufotora abantu barimo gusenga kuri stade cyangwa mu misigiti, ni byiza kubaza uruhushya mbere kuko ari umuhango wera.
Idul-Fitri nk’Umunsi w’Ikiruhuko mu Rwanda
Mu Rwanda, Idul-Fitri ifatwa nka Public Holiday (Ikiruhuko cyemewe n'amategeko). Ibi bivuze ko:
- Ibiro bya Leta: Bifunga umunsi wose.
- Amashuri: Abanyeshuri n’abarwarimu bararuhuka.
- Amabanki n’Ibigo by’Imari: Ntibikora, usibye serivisi za ATM n’iz’ikoranabuhanga.
- Abakozi b’Abasivile: Bahabwa umunsi wo kuruhuka kugira ngo bizihize uyu munsi n’imiryango yabo.
Kubera ko umunsi wa Idul-Fitri muri 2026 uzaba ari ku wa Friday, uyu munsi uzafungura impera z'icyumweru ndende (long weekend). Ibi bituma abantu benshi bafata uyu mwanya bakajya gusura imiryango yabo mu ntara, bityo imodoka zitwara abantu mu buryo bwa rusange zikaba zishobora kuba nshye. Birasabwa gufata itike hakiri kare niba ufite gahunda yo gukora urugendo rurerure.
Idul-Fitri itandukanye na Idul-Adha (Umunsi mukuru w’igitambo) iba hashize amezi abiri n’iminsi icumi. Idul-Fitri niyo iza mbere kandi ikunze kurangwa n’ibyishimo by’umwana n’umuntu mukuru kuko iba ije gusoza umubabaro no kwigomwa kw’igisibo.
Umwanzuro
Idul-Fitri mu Rwanda ni ikimenyetso cy’ukwemera, ubumwe, n’ubudaheranwa. Ni umunsi ugaragaza ko nyuma y’ibihe bigoye (nk’ukwezi kw’igisibo), haza ibyishimo n’ingororano. Ku Banyarwanda, uyu munsi urenze imyemerere y’idini rimwe; ni igihe cyo kwishimira amahoro n’ubusabane biranga igihugu.
Niba uri mu Rwanda kuri uyu munsi muri 2026, ntuzatangazwe no kumva ijwi rya "Eid Mubarak" rizamuka mu mihanda ya Kigali, Rubavu, cyangwa Rwamagana. Ni umunsi w’urukundo n’ubumuntu, aho buri wese ahabwa ikaze ku meza kugira ngo asangire ku byishimo by’uwo munsi mukuru. Hasigaye iminsi 76 gusa kugira ngo Abanyarwanda n’Isi yose bongere kwizihiza uyu munsi utagatifu. Eid Mubarak mu kinyarwanda twavuga tuti: Idi Nziza kuri bose!