Constitution Day of the Kyrgyz Republic

Конституция күнү: Кыргызстандын эгемендүүлүк майрамы

Конституция күнү — бул Кыргызстандын эң маанилүү мамлекеттик майрамдарынын бири. Ал ар жылы 5-майда белгиленет жана 1993-жылы кабыл алынган Кыргыз Республикасынын Баш мыйзамын эскерет. Бул күн жөн гана майрам эмес, бул эгемен мамлекеттин түптөлүшүндөгү, демократиялык негиздердин бекемделишиндеги тарыхый окуянын символу. Кыргызстан 1991-жылы СССР курамынан чыгып, эгемендүүлүк алгандан кийин, өлкөнүн жаңы конституциясын кабыл алуу — бул жаңы доордун башталышын, мыйзам үстөмдүгүнүн жана жарандык укуктардын кепилдигинин башталышын билдирген.

Бул майрамдын өзгөчөлүгү — анын салтанаттуу жана маанилүү мүнөзү. Бул күн кыргыз эли үчүн өзүн-өзү башкаруунун, эркиндиктин жана адилеттүүлүктүн негиздерин бекемдөө күнү болуп саналат. Конституция — бул мамлекеттин жана жарандын ортосундагы макулдашуу, анда мамлекет жарандын укуктарын коргоого милдеттенет, ал эми жаран мамлекеттин мыйзамдарын сактоого тийиш. 5-май — бул бүтүндөй коомчулук үчүн өз укуктарын жана эркиндиктерин эске алуу, мыйзамдын үстөмдүгүнүн маанисин түшүнүү күнү.

Конституция күнүнө карата өткөрүлүүчү иш-чаралар адатта салтанаттуу мүнөздө болот. Бул күнү жогорку мамлекеттик кызматкерлер, парламенттин депутаттары, соттор жана жарандык коомдун өкүлдөрү чогулуп, Баш мыйзамдын мааниси жана анын өлкөнүн өнүгүшүндөгү орту жөнүндө сүйлөшөт. Президенттин кайрылуулары, расмий салтанаттар жана илимий конференциялар — бул күнүнүн ажырагыс бөлүгү. Бул майрам элге Баш мыйзамдын негизги принциптерин — адам укуктарын, эркиндикти, демократияны жана социалдык адилеттүүлүктү эскертип, коомдогу мыйзамдуулукту бекемдөөгө үндөйт.

Күнү жана датасы

Конституция күнү ар жылы 5-майда белгиленет. Бул дата 1993-жылы Баш мыйзам кабыл алынган күн менен байланыштуу жана өзгөрүүсүз, туруктуу майрамдык күн болуп саналат.

2026 жылы Конституция күнү Tuesday, May 5, 2026 күнү туш келет. Бул күнгө чейин 77 күн калды.

Бул майрамдын датасы мыйзам менен бекитилген жана аны өзгөртүү жөнүндө сөз жок. Ар жылы 5-май — бул бүтүндөй кыргыз эли үчүн маанилүү тарыхый күн. Күнүнүн туруктуулугу майрамдын статусун жогорулатат, анткени ал жыл сайын ушул күнү белгиленет, бул жарандарга жана мамлекеттик мекемелерге алдын ала даярданууга мүмкүнчүлүк берет.

Тарыхы жана пайда болушу

Конституция күнүнүн негизги тарыхый тамыры — 1993-жылдын 5-майына барып такалат. 1991-жылы СССР таркагандан кийин, Кыргызстан эгемендүү мамлекет болуп калды, бирок анын негизги мыйзамы — Баш мыйзамы дагы эле жок эле. 1993-жылга чейин өлкө СССРдин Конституциясынын негизинде башкарылып келген, бул жаңы шарттарга ылайык келбейт эле.

1993-жылдын 5-майында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши тарабынан Кыргыз Республикасынын Конституциясы кабыл алынды. Бул документ — эгемен өлкөнүн тунгуч Баш мыйзамы. Аны кабыл алуу — бул өтө маанилүү тарыхый кадам, анткени ал жаңы мамлекеттин укуктук негизин түзгөн. Конституцияда мамлекеттин түзүлүшү, бийлик бутактарынын өз ара карым-катнашы, жарандын укуктары жана милдеттери так жазылган.

Бул Баш мыйзамдын кабыл алынышы — демократиялык өнүгүүнүн башталышын билдирген. Ал совет доорунун авторитардык системасынан демократиялык, укуктуу мамлекетке өтүүнүн негизин салган. Конституцияда адам укуктары жана эркиндиктери жогорку баалуулук катары белгиленген, бул эл аралык стандарттарга жооп берген.

Кийинчерээк, 2021-жылдын апрель айында, жаңы Конституция кабыл алынды. Бул өзгөртүүлөр референдум аркылуу кабыл алынды жана өлкөнүн укуктук базасын жаңылоону максат кылган. Жаңы конституцияда президенттик башкаруу системасы күчөтүлгөн, бийлик бутактарынын ортосундагы баланс жөнгө салынган. Бирок, негизги принциптер — адам укуктары, демократия жана мыйзам үстөмдүгү — өзгөрүүсүз калган.

Конституция күнүнүн тарыхы — бул өлкөнүн укуктук өнүгүүсүнүн тарыхы. 1993-жылкы конституциядан баштап, ар бир өзгөртүү — бул коомдун өсүшүнүн, тажрыйбанын жыйынтыгынын көрсөткүчү. Бул майрам аркылуу биз өткөнүбүздү эскерип, келечекке көз чаптырабыз.

Майрамдын мүнөзү жана өткөрүлүшү

Конституция күнү — бул салтанаттуу, бирок майрамдык эмес, көбүрөөк эскерүү жана сый-урмат көрсөтүү күнү. Бул күн коомчулукка эркиндиктин, адилеттүүлүктүн жана мыйзам үстөмдүгүнүн маанисин эскертет. Анын негизги максаты — жарандардын укуктарын коргоо, демократиялык баалуулуктарды бекемдөө жана мамлекеттин укуктук негиздерин бекемдөө.

Майрам күнү расмий иш-чаралар өткөрүлөт. Бишкек шаарында, Ала-Тоо аянтында жана башка чоң шаарларда салтанаттуу жыйындар, митингдер уюштурулат. Президент, Жогорку Кеңештин төрагасы, Премьер-министр жана башка жогорку кызмат адамдары кайрылууларды жасашат. Алар Конституциянын мааниси, анын кабыл алынгандан бери өткөн жол жана келечектеги максаттар жөнүндө сүйлөшөт.

Президенттин кайрылууларында адатта төмөнкүлөр баса белгиленет:

• Адам укуктарын жана эркиндиктерин коргоо
• Демократиялык институттарды бекемдөө
• Социалдык адилеттүүлүктү камсыз кылуу
• Аялдардын, балдардын жана майып адамдардын укуктарын коргоо
• Парламенттин ролун жогорулатуу

Ошондой эле, илимий жана билим берүү мекемелеринде — университеттерде, мектептерде — конференциялар, лекциялар жана талкуулар өткөрүлөт. Укук таануу боюнча адистер, профессорлор жана студенттер Конституциянын укуктук жактарын талкуулашат. Мектеп окуучуларына арнап, "Ачык эшиктер күнү" өткөрүлүшү мүмкүн, анда алар Баш мыйзам жөнүндө көбүрөөк билишет.

Коомдук уюмдар жана жарандык активисттер да бул күнү иш-чараларды уюштурушат. Алар жарандардын укуктары жөнүндө маалымат берип, Конституциянын кандайча иштээри жөнүндө түшүндүрүшөт. Кээ бир учурларда, укук коргоочулар жана активисттер акцияларды өткөрүшү мүмкүн, аларда жарандык коомду өнүктүрүүгө, мыйзамдуулукту сактоого чакырышат.

Майрамдын маанайы — бул сый-урмат, эскерүү жана үмүт. Бул күнү эл биримдикте болот, өлкөнүн өнүгүшүнө салым кошкондорго рахмат айтылат, келечекке болгон үмүт бекемделет.

Салт-жөрөлгөлөр жана адаттар

Конституция күнүнө байланыштуу көптөгөн салт-жөрөлгөлөр бар. Бул майрамдын негизги салты — бул расмий иш-чараларга катышуу жана Баш мыйзамдын негизги принциптерин эске алуу. Бирок, бул күнү ошондой эле коомдук жана маданий иш-чаралар дагы өткөрүлөт.

Башкы салт — бул мамлекеттик желекти көтөрүү жана гимнди айтуу. Бул күнү бардык мамлекеттик мекемелерде, билим берүү мекемелеринде желек көтөрүлөт. Гимнди айтуу — бул патриоттуулук сезимдерди ойготуучу, биримдикти чагылдыруучу салт.

Экинчи маанилүү салт — бул Конституцияны окуу. Мектептерде, жогорку окуу жайларында, китепканаларда Конституциянын текстин окуу сессиялары өткөрүлөт. Укук мугалимдери жана профессорлор Баш мыйзамдын негизги беренелерин түшүндүрүшөт. Бул жарандык билим берүүнүн маанилүү бөлүгү.

Үчүнчү салт — бул эскерүү жана сый-урмат көрсөтүү. Бул күнү Конституцияны кабыл алууга салым кошкон адамдарды эскерет. Тарыхчылар, укук таануучулар, мурдагы президенттер жана парламент депутаттары жөнүндө сөз болот. Алардын эмгеги бааланат жана кийинки муунга үлгү кылынат.

Төртүнчү салт — бул коомдук талкуулар. Бул күнү коомчулукту кызыктырган маселелер — адам укуктары, сот реформасы, коррупция менен күрөш — талкууланат. Жарандык активисттер, укук коргоочулар жана саясатчылар ой-пикирлерин айтышат.

Бешинчи салт — бул маданий иш-чаралар. Концерттер, көргөзмөлөр, спектаклдер — бул майрамдын маданий