Martyrdom of Imam Ali

لازم به ذکر است که تاریخ این مناسبت در تقویم هجری شمسی متغیر است. دلیل این تغییر، پیروی از تقویم قمری اسلامی است. شهادت امام علی (ع) همواره در ۲۱ ماه رمضان رخ می‌دهد. از آنجایی که سال قمری حدود ۱۰ تا ۱۱ روز کوتاه‌تر از سال خورشیدی است، این مناسبت هر ساله در تقویم رسمی ایران جابجا می‌شود. برای مثال، در حالی که در سال ۲۰۲۶ این مراسم در ماه مارس برگزار می‌شود، در سال‌های گذشته در ماه‌های آوریل یا حتی فصول دیگر قرار داشت. این چرخش باعث می‌شود که مومنان در شرایط آب و هوایی مختلف، تجربه روزه‌داری و شب‌زنده‌داری این ایام را داشته باشند.

پیشینه تاریخی و ریشه‌های شهادت

حضرت علی بن ابی‌طالب در ۱۳ رجب سال ۲۳ قبل از هجرت در درون خانه کعبه به دنیا آمد؛ اتفاقی که در تاریخ اسلام منحصر به فرد است. ایشان پسرعمو و داماد پیامبر اسلام، حضرت محمد (ص) بود و به اعتقاد شیعیان، نخستین مردی بود که به اسلام ایمان آورد. علی (ع) در تمام دوران سخت ابتدای اسلام، یار و یاور اصلی پیامبر بود و در جنگ‌های سرنوشت‌سازی چون بدر، احد و خندق شجاعت‌های بی‌نظیری از خود نشان داد.

پس از درگذشت پیامبر و طی دورانی طولانی، ایشان در سال ۳۵ هجری قمری به خلافت رسیدند. دوران کوتاه ۵ ساله حکومت ایشان، همواره با چالش‌ها و جنگ‌های داخلی تحمیل شده توسط گروه‌های مختلف همراه بود. با این حال، ایشان هرگز از اصول اخلاقی و عدالت‌محور خود عقب‌نشینی نکردند.

واقعه شهادت در سحرگاه ۱۹ ماه رمضان سال ۴۰ هجری قمری (مصادف با ۶۶۱ میلادی) رقم خورد. در حالی که امام در مسجد کوفه (در عراق امروزی) مشغول اقامه نماز صبح بودند، توسط "عبدالرحمن بن ملجم مرادی" مورد سوءقصد قرار گرفتند. ابن ملجم عضوی از گروه "خوارج" بود؛ فرقه‌ای تندرو که معتقد بودند علی (ع) و مخالفانش هر دو از دین خارج شده‌اند. او با شمشیری زهرآلود بر فرق سر امام ضربتی فرود آورد. امام علی (ع) پس از دو روز تحمل جراحت و در حالی که در آخرین وصایای خود بر تقوای الهی و نظم در امور تأکید می‌کردند، در ۲۱ رمضان به شهادت رسیدند. جمله مشهور ایشان در لحظه ضربت خوردن، "فُزتُ و رَبِّ الکعبه" (به خدای کعبه رستگار شدم)، سندی بر اشتیاق ایشان برای دیدار معبود و رهایی از رنج‌های دنیوی است.

چرا این روز برای ایرانیان اهمیت دارد؟

برای درک اهمیت شهادت امام علی (ع) در ایران، باید به جایگاه ایشان در فرهنگ و هنر ایرانی نگریست. علی (ع) در ادبیات فارسی، مظهر "فتوت" و "جوانمردی" است. شاعران بزرگی مانند فردوسی، مولوی، سعدی و حافظ در آثار خود به ستایش جایگاه معنوی ایشان پرداخته‌اند.

۱. نماد عدالت: در کشوری که تاریخش پر از فراز و نشیب‌های سیاسی بوده، شخصیت علی (ع) به عنوان حاکمی که حتی برای برادرش (عقیل) سهم بیشتری از بیت‌المال قائل نشد، همواره مورد ستایش است. ایرانیان او را "عدالت مجسم" می‌دانند. ۲. پیوند با شب‌های قدر: شهادت امام علی (ع) با شب‌های قدر (شب ۱۹، ۲۱ و ۲۳ رمضان) همزمان است. طبق قرآن، شب قدر برتر از هزار ماه است و سرنوشت انسان‌ها در این شب رقم می‌خورد. همزمانی عروج این شخصیت بزرگ با این شب‌های مقدس، بار معنوی مراسمات را دوچندان می‌کند. ۳. الگوی یتیم‌نوازی: داستان‌های مربوط به کیسه‌های نانی که امام شبانه و به صورت ناشناس بر دوش می‌کشید و به خانه یتیمان و فقرا می‌برد، بخش جدایی‌ناپذیری از تربیت اخلاقی کودکان ایرانی است. در روز شهادت، بسیاری از خیریه‌ها و مردم عادی با تأسی از این سیره، اقدام به توزیع غذا و کمک‌های مالی می‌کنند.

آداب و رسوم سوگواری در ایران

مراسم سوگواری شهادت امام علی (ع) در ایران بسیار گسترده و متنوع است. اگرچه هسته اصلی مراسم در همه جا یکسان است، اما هر منطقه از ایران با توجه به فرهنگ بومی خود، رنگ و بوی خاصی به آن می‌دهد.

۱. شب‌زنده‌داری و مراسم احیا

۲. دسته‌های عزاداری و سینه‌زنی

۳. نذری و سفره‌های افطاری

۴. تعزیه‌خوانی

تأثیر بر جامعه و فضای عمومی

در روزهای منتهی به شهادت، سیمای شهرهای ایران تغییر می‌کند. شهرداری‌ها پرچم‌های سیاه و کتیبه‌های تسلیت را در میادین و بلوارها نصب می‌کنند. رسانه‌های ملی ایران (صدا و سیما) برنامه‌های عادی خود را متوقف کرده و به پخش ویژه برنامه‌های مذهبی، مستندهای تاریخی و مرثیه‌سرایی می‌پردازند. پخش موسیقی‌های شاد و برنامه‌های طنز در این ایام در رسانه‌ها و اماکن عمومی ممنوع است.

همچنین، روحیه همدلی در این ایام به اوج خود می‌رسد. پویش‌های "ایتام" و "اطعام مهدوی" در این روزها فعال‌تر می‌شوند و بسیاری از مردم سرپرستی مالی کودکان یتیم را به نیت امام علی (ع) که "پدر یتیمان" بود، بر عهده می‌گیرند. بازارها نیز معمولاً در روز ۲۱ رمضان به نشانه احترام تعطیل هستند و کسبه با نصب پارچه‌های سیاه بر سردر مغازه‌های خود، در سوگ شریک می‌شوند.

اطلاعات کاربردی برای مسافران و شهروندان

اگر در ایام شهادت امام علی (ع) در ایران هستید، آگاهی از موارد زیر ضروری است: