Independence Day

Dan nezavisnosti Bosne i Hercegovine: Temelj suvereniteteta i simbol opstojnosti

Dan nezavisnosti Bosne i Hercegovine, koji se obilježava 1. marta, predstavlja jedan od najznačajnijih datuma u modernoj historiji ove države. To je dan kada je Bosna i Hercegovina, nakon stoljeća provedenih pod različitim carstvima i u sklopu različitih državnih zajednica, odlučila krenuti putem samostalnosti i međunarodnog priznanja. Ovaj praznik nije samo puko sjećanje na politički čin; on je simbol hrabrosti, odlučnosti i vizije građana koji su sanjali o slobodnoj, suverenoj i demokratskoj državi jednakopravnih naroda i građana.

Suština ovog dana leži u volji naroda iskazanoj na referendumu, koji je poslužio kao temelj za izlazak iz Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ) u trenucima njenog neminovnog raspada. Za mnoge Bosance i Hercegovce, 1. mart predstavlja trenutak ponovnog rađanja državnosti koja vuče korijene još iz srednjovjekovne Bosne. To je dan kada je potvrđen kontinuitet države koja je, uprkos burnoj prošlosti, uspjela očuvati svoj identitet, multikulturalnost i specifičan duh zajedništva.

Obilježavanje Dana nezavisnosti danas nosi snažnu emocionalnu i patriotsku težinu. On podsjeća na visoku cijenu slobode, ali i na obavezu čuvanja tekovina nezavisnosti za buduće generacije. Kroz svečane akademije, podizanje zastava, koncerte i obrazovne programe, građani širom zemlje i u dijaspori izražavaju svoju ljubav prema domovini, istovremeno reflektujući o izazovima s kojima se država suočava u savremenom dobu.

Kada se obilježava u 2026?

Dan nezavisnosti Bosne i Hercegovine je praznik fiksnog datuma i svake godine se proslavlja 1. marta. U godini 2026, centralne manifestacije i neradni dani padaju na sljedeći način:

Dan u sedmici: Sunday Datum: March 1, 2026 Preostalo vrijeme: Do proslave je ostalo još 57 dana.

S obzirom na to da je datum fiksan, on ima duboko ukorijenjeno mjesto u kalendaru svih javnih institucija, škola i preduzeća u Federaciji Bosne i Hercegovine. Svake godine, bez obzira na to koji je dan u sedmici, 1. mart ostaje centralna tačka okupljanja oko ideje bosanskohercegovačke državnosti.

Historija i korijeni nezavisnosti

Da bismo razumjeli značaj 1. marta, moramo se vratiti u rane devedesete godine prošlog vijeka, period velikih tektonskih promjena u istočnoj Evropi i na Balkanu. Raspad Jugoslavije bio je neizbježan proces, a Bosna i Hercegovina se našla pred historijskim izborom: ostati u skraćenoj Jugoslaviji pod dominacijom Beograda ili proglasiti punu nezavisnost.

Put ka referendumu

Nakon što su Slovenija i Hrvatska proglasile nezavisnost 1991. godine, Bosna i Hercegovina je morala donijeti odluku o svojoj sudbini. Na osnovu preporuka Arbitražne komisije Konferencije o Jugoslaviji (poznatije kao Badinterova komisija), uslov za međunarodno priznanje bio je provođenje referenduma o nezavisnosti.

Referendum je održan 29. februara i 1. marta 1992. godine. Pitanje na glasačkom listiću glasilo je: "Jeste li za suverenu i nezavisnu Bosnu i Hercegovinu, državu ravnopravnih građana, naroda BiH - Muslimana, Srba, Hrvata i pripadnika drugih naroda koji u njoj žive?"*

Rezultati koji su promijenili historiju

Odziv birača bio je izuzetno visok, uprkos napetoj situaciji i opstrukcijama u određenim dijelovima zemlje. Na referendum je izašlo 2.073.568 građana, što je predstavljalo izlaznost od 63,6%. Od onih koji su glasali, nevjerovatnih 99,7% izjasnilo se "ZA" nezavisnost.

Ovi rezultati su jasno pokazali da većina građana Bosne i Hercegovine, bez obzira na etničku pripadnost, želi živjeti u samostalnoj državi. Parlament Bosne i Hercegovine je 6. marta 1992. godine formalno prihvatio rezultate referenduma, a ubrzo nakon toga uslijedila su i međunarodna priznanja. Evropska zajednica priznala je Bosnu i Hercegovinu 7. aprila 1992. godine, a Sjedinjene Američke Države istog dana. Vrhunac međunarodnog legitimiteta postignut je 22. maja 1992. godine, kada je Bosna i Hercegovina primljena u punopravno članstvo Ujedinjenih nacija, čime je njena zastava s ljiljanima prvi put zavijorila ispred sjedišta UN-a u New Yorku.

Važnost praznika i nacionalni značaj

Značaj Dana nezavisnosti ne može se precijeniti. On označava kraj jednog dugog perioda u kojem su se ključne odluke o Bosni i Hercegovini često donosile u centrima moći izvan njenih granica – u Beču, Istanbulu ili Beogradu. Proglašenjem nezavisnosti, Bosna i Hercegovina je povratila svoj subjektivitet i pravo da sama odlučuje o svojoj unutrašnjoj i vanjskoj politici.

Ovaj praznik simbolizira otpornost bosanskohercegovačkog društva. On je dokaz da ideja multietničke, građanske države ima duboko uporište među ljudima koji ovdje žive vijekovima. Za mnoge, 1. mart je dan ponosa jer je tada potvrđeno da Bosna i Hercegovina nije samo administrativna jedinica, već država sa historijskim pravom na postojanje.

Praznik se u narodu doživljava kao pobjeda demokratije nad hegemonijom. On je postavio temelje za izgradnju modernih institucija i integraciju zemlje u evropske i svjetske tokove. Iako su godine koje su uslijedile nakon 1992. bile obilježene teškim ratnim stradanjima, Dan nezavisnosti ostaje svjetionik koji podsjeća na to zašto je borba za državu bila neophodna i pravedna.

Društveni i politički kontekst

Važno je napomenuti da, zbog kompleksnog unutrašnjeg uređenja Bosne i Hercegovine uspostavljenog Dejtonskim mirovnim sporazumom, ne postoji jedinstven stav o ovom prazniku na cijeloj teritoriji države. Dok se u Federaciji Bosne i Hercegovine 1. mart slavi s velikim ponosom kao državni praznik, u entitetu Republika Srpska ovaj datum se ne priznaje i ne obilježava.

Srpski politički predstavnici i dio javnosti u tom entitetu često osporavaju legalitet referenduma iz 1992. godine, ističući da je on proveden bez pristanka srpskog naroda koji je u velikoj mjeri bojkotovao glasanje. Također, ovaj datum vežu za tragični incident na Baščaršiji, kada je napadnuta srpska svadbena povorka, što oni vide kao jedan od okidača za kasniji rat.

Ova podijeljenost u tumačenju historije odražava duboke političke rascjepe koji i danas postoje u zemlji. Ipak, sa pravne tačke gledišta, Zakon o 1. martu kao Danu nezavisnosti Bosne i Hercegovine donesen je 1995. godine i ostaje na snazi na nivou države, iako se njegova implementacija razlikuje od entiteta do entiteta.

Kako se slavi: Tradicije i običaji

Proslava Dana nezavisnosti u gradovima poput Sarajeva, Tuzle, Zenice, Mostara i Bihaća uvijek je svečana i dostojanstvena. Programi obilježavanja obično počinju dan ranije ili rano ujutro samog 1. marta.

Svečane akademije i prijemi

U glavnom gradu, Sarajevu, Predsjedništvo Bosne i Hercegovine tradicionalno organizuje svečani prijem za diplomatski kor, vjerske lidere i istaknute ličnosti iz javnog života. Na ovim skupovima šalju se poruke mira, stabilnosti i opredijeljenosti za euroatlantske integracije.

Podizanje zastave i polaganje cvijeća

Jedan od najupečatljivijih trenutaka proslave je svečano podizanje državne zastave na brdu Hum iznad Sarajeva, gdje se nalazi najveći jarbol u zemlji. Također, delegacije svih nivoa vlasti polažu cvijeće na spomen-obilježja žrtvama rata i na groblja onih koji su dali živote za odbranu nezavisnosti, uključujući i mezarje Kovači gdje je ukopan prvi predsjednik Predsjedništva RBiH, Alija Izetbegović.

Kulturni programi i koncerti

Ulicama gradova često defiluju orkestri, a trgovi su ukrašeni hiljadama državnih zastava. Održavaju se brojni koncerti klasične i zabavne muzike, izložbe fotografija iz perioda nezavisnosti, te predavanja u školama. Učenici širom zemlje pišu eseje i crtaju radove na temu "Domovini s ljubavlju", čime se od malih nogu gradi svijest o važnosti države.

Plesovi i narodna veselja

U nekim zajednicama, proslava poprima narodni karakter uz tradicionalne plesove (kolo) i pjesmu. Restorani i kafići često organizuju tematske večeri, a atmosfera u gradovima je svečana i optimistična.

Praktične informacije za građane i turiste

Ako se planirate zadesiti u Bosni i Hercegovini tokom proslave Dana nezavisnosti, evo nekoliko korisnih informacija:

1. Neradni dan: U Federaciji BiH 1. mart je neradni dan. To znači da državne institucije, banke, pošte i škole neće raditi. U Republici Srpskoj je uobičajen radni dan.
2. Radno vrijeme prodavnica: Većina većih tržnih centara i prodavnica prehrambenih proizvoda u gradovima Federacije BiH radi skraćeno ili normalno, dok su manje zanatske radnje obično zatvorene.
3. Saobraćaj i transport: Javni prevoz u Sarajevu i drugim većim gradovima obično funkcioniše po prazničnom redu vožnje (slično nedjelji). Moguće su povremene obustave saobraćaja u centrima gradova zbog prolaska svečanih povorki ili održavanja manifestacija na otvorenom.
4. Turističke atrakcije: Muzeji i galerije često imaju posebne programe ili besplatan ulaz na ovaj dan, što je odlična prilika za turiste da nauče više o historiji zemlje.

Da li je Dan nezavisnosti državni praznik?

Da, 1. mart je zvanični državni praznik u Bosni i Hercegovini, prema Zakonu o proglašenju 1. marta Danom nezavisnosti Bosne i Hercegovine ("Službeni list RBiH", broj 9/95).

Kao što je ranije pomenuto, ovaj zakon se primjenjuje na teritoriji Federacije Bosne i Hercegovine i u Brčko distriktu. Na taj dan, zaposleni u javnom sektoru i većina zaposlenih u privatnom sektoru u ovim dijelovima zemlje imaju slobodan dan. Ako praznik pada u nedjelju, kao što je slučaj u godini 2026, prema ustaljenoj praksi i zakonskim propisima, ponedjeljak (2. mart) se obično proglašava neradnim danom kako bi građani mogli u potpunosti obilježiti ovaj značajan datum.

U entitetu Republika Srpska, ovaj dan nije praznik i sve institucije rade po uobičajenom rasporedu. Ova administrativna specifičnost je nešto na što putnici i poslovni ljudi trebaju obratiti pažnju prilikom planiranja svojih aktivnosti u tom periodu.

Bez obzira na administrativne prepreke, Dan nezavisnosti ostaje duboko urezan u srce svakog patriote. On je podsjetnik da je Bosna i Hercegovina država koja ima svoju prošlost, svoju sadašnjost i, uprkos svim izazovima, svoju svijetlu budućnost u porodici slobodnih evropskih naroda. Proslava March 1, 2026. godine biće još jedna prilika da se potvrdi privrženost ideji slobode i nezavisnosti koja je pobijedila prije više od tri decenije.