Eid ul Fitr

Иди Рамазон дар Тоҷикистон: Ҷашни шукуҳу маънавият ва ҳамбастагӣ

Иди Рамазон, ки бо номи Иди Фитр низ маъруф аст, яке аз муқаддастарин ва бузургтарин ҷашнҳои мардуми мусулмони Тоҷикистон ба шумор меравад. Ин рӯз рамзи анҷоми моҳи шарифи Рамазон — моҳи рӯзадорӣ, ибодат, поксозии рӯҳ ва худсозии маънавӣ мебошад. Барои ҳар як тоҷикистонӣ ин ҷашн на танҳо як маросими динӣ, балки як қисми ҷудонашавандаи ҳувияти миллӣ ва фарҳангӣ аст, ки дар он анъанаҳои деринаи аҷдодӣ бо арзишҳои исломӣ омезиш ёфтаанд.

Моҳи Рамазон барои мусулмонони Тоҷикистон давраи озмоиши ирода ва сабр аст. Вақте ки ин моҳ ба охир мерасад, Иди Рамазон ҳамчун мукофоти илоҳӣ барои тоат ва ибодатҳои анҷомдодашуда фаро мерасад. Эҳсоси шодӣ дар ин рӯз беҳамто аст; кӯчаву хиёбонҳо ва хонадони тоҷиконро фазои гарму самимӣ фаро мегирад. Одамон бо либосҳои нав ва чеҳраҳои хандон ба якдигар табрику таҳният мегӯянд ва аз Худованд қабули тоатҳояшонро талаб мекунанд.

Моҳияти аслии ин ҷашн дар бахшиш, саховатмандӣ ва меҳрубонӣ нуҳуфта аст. Дар ин рӯз кинаву кудуратҳо фаромӯш мешаванд, хешу табор ба дидорбинии ҳамдигар мераванд ва дастархонҳои пурнозу неъмат барои меҳмонон кушода мешаванд. Иди Рамазон дар Тоҷикистон иди иттиҳоди ҷомеа аст, ки дар он сарватманду камбағал дар як саф истода намоз мегузоранд ва дар як сафра нишаста таом мехӯранд.

Иди Рамазон дар соли 2026 кай таҷлил мешавад?

Дар соли 2026, Иди Рамазон дар Тоҷикистон рӯзи Friday, March 20, 2026 ҷашн гирифта мешавад. То фаро расидани ин лаҳзаи муборак 76 рӯз боқӣ мондааст.

Бояд қайд кард, ки санаи дақиқи Иди Рамазон ҳар сол вобаста ба тақвими қамарии исломӣ тағйир меёбад. Тақвими исломӣ ба ҳаракати моҳ асос ёфтааст ва аз ин рӯ, соли қамарӣ нисбат ба соли хуршедӣ тақрибан 10-11 рӯз кӯтоҳтар аст. Ин боиси он мегардад, ки ҷашн ҳар сол дар фаслҳои гуногун фаро расад. Дар Тоҷикистон Шӯрои уламои Маркази исломӣ дар асоси ҳисобҳои илмӣ-астрономӣ ва мушоҳидаи моҳи нав санаи дақиқи идро эълон мекунад. Одатан, ҷашн аз шоми рӯзи 19-уми март, ҳангоми ғуруби офтоб ва дидани ҳилоли моҳи нав оғоз ёфта, рӯзи 20-уми март ҳамчун рӯзи асосии ид таҷлил мегардад.

Таърих ва заминаҳои пайдоиши Иди Рамазон

Иди Рамазон таърихи беш аз 1400-сола дорад ва пайдоиши он ба соли 624-уми мелодӣ, замони зиндагии Паёмбари Ислом Муҳаммад (с) бармегардад. Тибқи ривоятҳои таърихӣ, пас аз ҳиҷрат аз Макка ба Мадина, Паёмбар (с) мушоҳида карданд, ки мардум ду рӯзи хосро барои бозиву сурур ҷашн мегиранд. Эшон фармуданд, ки Худованд ба ҷои он ду рӯз ду иди беҳтареро — Иди Фитр (Рамазон) ва Иди Қурбонро барои мусулмонон ҳадя кардааст.

Дар Тоҷикистон, ки таърихи деринаи исломӣ дорад, ин ид ҳатто дар замонҳои душвори таърихӣ низ ҳифз карда шуд. Дар даврони шӯравӣ, ҳарчанд маҳдудиятҳои мазҳабӣ мавҷуд буданд, мардуми тоҷик дар доираи оила ва маҳаллаҳои худ анъанаҳои идро нигоҳ медоштанд. Пас аз ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ дар соли 1991, Иди Рамазон мақоми расмии давлатӣ гирифт ва имрӯз бо шукуҳи хос дар саросари кишвар таҷлил мешавад.

Ин ид рамзи покӣ аз гуноҳон аст. "Фитр" дар забони арабӣ маънои "шикастани рӯза"-ро дорад, аммо решаи калима инчунин ба маънои "фитрат" ё табиати аслии инсон аст. Гуфта мешавад, ки пас аз як моҳи рӯзадорӣ ва ибодат, инсон ба фитрати аслии худ, ки пок ва холӣ аз бадиҳост, бармегардад.

Анъанаҳо ва расму русуми мардумӣ дар Тоҷикистон

Ҷашнгирии Иди Рамазон дар Тоҷикистон аз омодагиҳои ҷиддӣ оғоз мешавад. Чанд рӯз пеш аз ид занони тоҷик ба тозаву озода кардани хонаҳо, шустушӯи гилему пардаҳо ва ороиши хонадон машғул мешаванд. Ин анъанаро "хонатакони" меноманд, ки рамзи поксозии зиндагӣ аз чангу ғубори сола ва омодагӣ ба пешвози меҳмонони идона аст.

Омодагии дастархони идона

Дастархони идонаи тоҷикӣ қалби ҷашн аст. Дар ҳар як хонадон дастархони калоне густурда мешавад, ки дар он намудҳои гуногуни нонҳои миллӣ (кулча, чапотӣ, фатир), меваҳои хушк (мавиз, зардолу, чормағз), шириниҳои гуногун ва албатта, таомҳои миллӣ гузошта мешаванд. Яке аз шириниҳои асосии идона "орзуқ" ва "талқон" мебошад. Инчунин, пухтани "самбӯса" ва "нишолло" дар бисёр минтақаҳо маъмул аст.

Намози Ид

Субҳи рӯзи ид мардон бо либосҳои тоза ва озода ба масҷидҳои ҷомеъ мераванд. Намози Ид одатан як соат пас аз тулӯи офтоб баргузор мешавад. Пеш аз намоз ё дар рӯзҳои охири Рамазон, ҳар як оила вазифадор аст, ки "Садақаи Фитр"-ро пардохт кунад. Ин маблағ ба ниёзмандон, ятимон ва маъюбон дода мешавад, то онҳо низ тавонанд дар ин рӯзи саид дастархони идона дошта бошанд ва шодӣ кунанд.

Идгардак — анъанаи беҳамтои кӯдакон

Яке аз ҷолибтарин ва пуршӯртарин анъанаҳои Иди Рамазон дар Тоҷикистон "Идгардак" мебошад. Субҳи барвақт кӯдакон бо халтачаҳои махсус ба даст ба хонаҳои ҳамсояҳо ва хешу табор мераванд. Онҳо дари хонаҳоро кӯфта, бо хондани шеърҳои идона соҳибони хонаро табрик мекунанд. Соҳибхонаҳо ба онҳо шириниҳо, тухмҳои рангкардашуда ва гоҳо маблағи андак медиҳанд. Ин анъана ба кӯдакон ҳисси дӯстӣ ва эҳтиром ба калонсолонро меомӯзад ва фазои идро бо хандаву шодии онҳо пур мекунад.

Дидорбинии хешу табор ва аёдати калонсолон

Пас аз намози ид ва "идардак"-и кӯдакон, мардон ба аёдати калонсолони хонавода ва ҳамсояҳо мераванд. Дар Тоҷикистон эҳтироми калонсолон ҷойгоҳи хоса дорад. Аввал ба хонаи падару модарон, бобою бибиҳо ва баъдан ба хонаи касоне, ки дар як соли охир наздикони худро аз даст додаанд (барои дуову фотиҳа), мераванд. Ин амал боиси таҳкими пайвандҳои хонаводагӣ ва ҳамсоягӣ мегардад.

Фарҳанги меҳмоннавозӣ ва таомҳои идона

Меҳмоннавозӣ дар хуни мардуми тоҷик аст ва дар рӯзи Иди Рамазон ин хислат ба авҷи аълои худ мерасад. Дари хонаҳо ба рӯи ҳама кушода аст. Ҳатто агар раҳгузари ношиносе аз назди хона гузарад, ӯро ба сари дастархон даъват мекунанд.

Таоми асосии рӯзи ид одатан "Оши палав" аст. Палав дар Тоҷикистон на танҳо таом, балки рамзи ваҳдат ва дӯстӣ мебошад. Дар дегҳои калон палав пухта мешавад ва ҳамсояҳо ба якдигар табақ-табақ ош мефиристанд. Инчунин, дар баъзе минтақаҳо "Шӯрбо" ё "Манту" низ омода мекунанд.

Муҳимтарин ҷузъи дастархон нон аст. Нон дар фарҳанги тоҷик муқаддас шумурда мешавад. Дар рӯзи ид навъҳои гуногуни нонҳои ороишӣ, ки бо кунҷид ва сиёҳдона оро дода шудаанд, дастархонро зиннат медиҳанд.

Ахлоқ ва маънавияти Иди Рамазон

Иди Рамазон танҳо бо хӯрдану нӯшидан маҳдуд намешавад. Ин рӯзи тафаккур ва шукргузорӣ аст. Мардум кӯшиш мекунанд, ки дар ин рӯз аз суханҳои бад парҳез кунанд, ба ниёзмандон кумак кунанд ва дили касеро наранҷонанд.

Яке аз паҳлӯҳои муҳими ид ин "оштӣ кунони" аст. Агар дар байни дӯстон ё хешовандон кадоме бо ҳам қаҳрӣ бошанд, рӯзи ид фурсати беҳтарин барои бахшиш ва барқарор кардани муносибатҳост. Калонсолони маҳалла ва ришфедону мӯйсафедон миёнаравӣ мекунанд, то кинаҳо аз дилҳо берун раванд.

Инчунин, дар ин рӯз зиёрати оромгоҳҳо ва хондани дуо дар ҳаққи гузаштагон як амали маъмул аст. Одамон ба қабристонҳо рафта, атрофи қабрҳои наздикони худро тоза мекунанд ва барои рӯҳи онҳо оёте аз Қуръон қироат менамоянд.

Мақоми давлатӣ ва тартиби кор дар рӯзи ид

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Иди Рамазон мувофиқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон "Дар бораи рӯзҳои идона" рӯзи истироҳат ва таътили расмӣ маҳсуб мешавад.

Вазъияти муассисаҳо ва корхонаҳо:

1. Мақомоти давлатӣ ва корхонаҳо: Ҳамаи идораҳои давлатӣ, вазоратҳо ва муассисаҳои буҷавӣ дар ин рӯз баста мебошанд.
2. Муассисаҳои таълимӣ: Мактабҳо, кӯдакистонҳо ва донишгоҳҳо дар рӯзи ид фаъолият намекунанд. Агар ид ба рӯзи истироҳат (шанбе ё якшанбе) рост ояд, тибқи қонунгузорӣ рӯзи душанбеи оянда низ метавонад рӯзи истироҳат эълон карда шавад.
3. Марказҳои савдо ва бозорҳо: Аксари бозорҳои калон ва мағозаҳои хусусӣ дар нимаи аввали рӯзи ид бастаанд, зеро соҳибон ва коргарон ба намози ид ва дидорбинии хешовандон мераванд. Аммо дар нимаи дуюми рӯз баъзе марказҳои дилхушӣ ва мағозаҳои хӯрокворӣ метавонанд дарҳои худро боз кунанд.
4. Нақлиёти ҷамъиятӣ: Нақлиёти ҷамъиятӣ (автобусҳо, троллейбусҳо ва микроавтобусҳо) кор мекунанд, аммо шояд нисбат ба рӯзҳои оддӣ шумораи онҳо камтар бошад.

Дар шаҳрҳои калон, махсусан дар Душанбе, дар рӯзҳои ид чорабиниҳои фарҳангӣ ва сайругаштҳои оммавӣ дар боғҳои истироҳатӣ ташкил карда мешаванд. Оилаҳо пас аз нисфирӯзӣ бо фарзандони худ ба боғҳо рафта, аз аттраксионҳо ва фазои идона лаззат мебаранд.

Маслиҳатҳо барои меҳмонон ва сайёҳон

Агар шумо дар рӯзи Иди Рамазон дар Тоҷикистон бошед, инҳоро ба назар гиред: Табрикот: Шумо метавонед мардумро бо ибораҳои "Иди Рамазон муборак!" ё "Ид муборак бошад!" табрик кунед. Ин боиси хушнудӣ ва эҳтироми сокинон мегардад. Либос: Ҳарчанд талаботи қатъӣ нест, аммо пӯшидани либоси озода ва муносиб (ки китфҳо ва зонуҳоро пӯшонад) нишонаи эҳтиром ба арзишҳои мардум дар ин рӯзи муқаддас аст. Меҳмондорӣ: Агар шуморо ба хонае даъват кунанд, рад накунед. Ҳатто барои муддати кӯтоҳ даромадан ва як пиёла чой нӯшидан эҳтироми зиёд ҳисоб мешавад. Бурдани туҳфаи хурд (масалан, шириниҳо ё мева) барои соҳибхона амали нек аст. Аксбардорӣ: Ҳангоми аксбардории одамон дар масҷидҳо ё ҳангоми намози ид, ҳамеша иҷозат пурсед.

Хулоса

Иди Рамазон дар Тоҷикистон бештар аз як ҷашни динист; он таҷассуми рӯҳияи миллат, меҳмоннавозии беҳамто ва пайванди наслҳо мебошад. Ин рӯзест, ки дар он ҷомеа боз ҳам муттаҳидтар мешавад ва арзишҳои инсондӯстиву хайрхоҳӣ дар мақоми аввал меистанд. Соли 2026 низ истисно нахоҳад буд ва мардуми шарифи Тоҷикистон ин рӯзро бо шукуҳу шаҳомати хос ва нияти нек пешвоз хоҳанд гирифт.

Ин ҷашн ба ҳар як хонадон нуру зиё, баракат ва шодӣ меорад. Дар Тоҷикистон Иди Рамазон воқеан иди дилҳо ва иди ваҳдат аст, ки анъанаҳои он аз насл ба насл гузашта, бо мурури замон боз ҳам ғанитар ме