Te Rā o Waitangi: Te Rā Whakamaharatanga mō Aotearoa
Ko te Rā o Waitangi te rā motuhake o Aotearoa, he rā e whakanui ana i te hainatanga o Te Tiriti o Waitangi i te tau 1840. He rā tēnei e whakakotahi ana i te motu katoa ki te whakaaroaro ki tō tātou hitori, ki te titiro whakamuri ki ngā hononga i waenga i te Karauna me te iwi Māori, me te kōkiri whakamua hei kōtahitanga. Ehara noa iho i te rā whakatā, engari he rā e kī ana i te kōrero, i te hākinakina, i te tūmanako, me te whakapono ki ngā tikanga i tūhono i a tātou hei iwi kotahi i raro i te mana o te tiriti tuapapa o te motu.
I ia tau, i te 6 o Pepuere, ka huri te aro o te motu ki Waitangi, kei te Te Tai Tokerau. Koinei te wāhi i hui ai te hunga whai mana o tērā wā ki te haina i te pukapuka e kīia nei ko te tuhinga tūāpapa o Aotearoa. He rā tēnei e kitea ai te rereketanga o ngā whakaaro—he rā whakanui mo ētahi, he rā mautohe mo ētahi atu, engari ko te mea nui, he rā e kōrero ai tātou mō te tuakiri o tēnei whenua. He mea motuhake te Rā o Waitangi nā te mea ka tūhono i te ao Māori me te ao Pākehā, e whakaatu ana i te manaakitanga, i te whanaungatanga, me te tautohetohe hoki e ora tonu ai te hā o te hitori i roto i te ao tūroa.
He rā tēnei mō te whānau, mō te hapori, me te hāpai i ngā kōrero tuku iho. Mai i ngā hīkoi i te ata hāpara ki te waitohu i te rā i Waitangi, ki ngā huihuinga hapori i ngā pāka puta noa i te motu, he rā tēnei e whakaatu ana i te kanorau o Aotearoa. Ahakoa kei hea koe, ko te hā o te rā he mea hāngai ki te pupuri i te mauri o te tiriti me te whakamahara ki ngā tūpuna i whakatakoto i te ara mō tātou i ēnei rā.
Āhea te Rā o Waitangi i te tau 2026?
Ko te Rā o Waitangi ka hinga i te rā:
Rā o te wiki: Friday
Rā o te marama: February 6, 2026
Te roa e toe ana: 34 ngā rā e toe ana.
He rā pūmau te Rā o Waitangi, ka whakanuia i te 6 o Pepuere i ia tau. Heoi, ki te taka te rā ki te Rāhoroi, ki te Rātapu rānei, ka nukuhia te rā whakatā ki te Rāhina (Mane) e whai ake ana, kia mōhio ai te hunga mahi ka whiwhi rātou i te rā whakatā utu. Mo te tau 2026, ka whakanuia i runga i te rā tonu i te mea he rā mahi noa iho i te wiki.
Te Hitori me te Takenga mai o te Rā o Waitangi
Ko te hitori o te Rā o Waitangi he mea hōhonu, he mea uaua hoki i ētahi wā. I te 6 o Pepuere 1840, i te papa i mua i te whare o James Busby i Waitangi, i hui tahi te rōpū o ngā rangatira Māori me ngā māngai o te Karauna o Ingarangi (te Kuini o Ingarangi i tērā wā). Ko William Hobson te mema matua mō te Karauna. I taua rā, tata ki te 45 ngā rangatira Māori i haina i te Tiriti o Waitangi. I roto i ngā marama e whitu i muri mai, ka huri te tiriti i te motu katoa, ā, tata ki te 540 ngā rangatira i haina i ngā kape rerekē.
Ko te kaupapa o te Tiriti he whakatū i te mana whakahaere o Ingarangi ki runga i te whenua, i te wā tonu e kī ana ka tiakina ngā mana me ngā rawa o te iwi Māori. Engari, he rerekētanga nui kei waenga i te tuhinga reo Māori (Te Tiriti o Waitangi) me te tuhinga reo Ingarangi (The Treaty of Waitangi). I te reo Māori, i kī te tiriti ka pupuri ngā rangatira i tō rātou "tino rangatiratanga" ki runga i ō rātou whenua me ō rātou taonga, engari i te reo Ingarangi, i kī te tuhinga kei te hoatu i te "sovereignty" (te mana motuhake) ki te Kuini. Ko tēnei rerekētanga i whakatakoto i te kaupapa mō ngā tautohetohe me ngā pakanga whenua i puta mai i muri mai.
Mō tētahi wā roa, kīhai te rā i whakanuia hei rā motu. No te tau 1934 rawa i tīmata ai te whakanui i te rā hei kaupapa ā-motu, i muri i te koha a te Kāwana Tianara, a Lord Bledisloe, i te whare o James Busby (te Treaty House) me ngā whenua o Waitangi ki te iwi o Aotearoa hei tohu whakamaharatanga. I hiahia ia kia noho tēnei wāhi hei tohu mō te kotahitanga o te Māori me te Pākehā.
I te tau 1974, i raro i te mana o te rōpū Reipa me te Pirimia a Norman Kirk, ka whakatūria te Rā o Waitangi hei rā whakatā ā-motu. Mō tētahi wā poto, i kīia ko "New Zealand Day" (te Rā o Aotearoa), engari i hoki anō ki te ingoa "Waitangi Day" i te tau 1976 i raro i te kāwanatanga o te rōpū Nāhinara, hei whakaute i te ingoa o te wāhi i hainatia ai te tiriti.
Te Whakanui i te Rā o Waitangi: Ngā Tikanga me ngā Mahi
He rerekē te whakanui a tēnā, a tēnā i te Rā o Waitangi. Ko te tino pūtake o ngā kaupapa katoa kei Waitangi tonu, i te Bay of Islands.
Ngā kaupapa i Waitangi
I Waitangi, ka tīmata te rā i te ata hāpara (Dawn Service) i roto i te whare rūnanga i ngā whenua o te Tiriti. He wā tēnei mō te karakia, te hīmene, me te whakaaroaro. Ka tae atu te Pirimia, ngā mema o te Pāremata, ngā rangatira iwi, me te iwi whānui ki tēnei huihuinga. I muri i te karakia, ka tunua he parakuihi mō te iwi e ngā mema o te Pāremata—he tohu tēnei o te manaakitanga me te mahi tahi.
I te roanga o te rā, he maha ngā mahi whakangahau:
Kapa Haka: He whakaaturanga kanikani, waiata hoki e whakaatu ana i te mana me te ataahua o te kaupapa Māori.
Waka: Ka kitea ngā waka taua e hoe ana i te moana, he tirohanga whakamiharo tēnei e whakaatu ana i te kaha o ngā tikanga whakatere waka a te Māori.
Kōrero me te Tautohetohe: He wāhi hoki te marae o Waitangi mō te kōrero tōrangapū. He maha ngā wā ka tū ngā tautohetohe mō ngā take tiriti me ngā kaupapa Māori o te rā.
Ngā kaupapa huri noa i te motu
Puta noa i te motu, mai i te hiku o te ika ki te upoko o te ika, mai i Te Waipounamu ki Wharekauri, he maha ngā huihuinga hapori:
Huihuinga i ngā Pāka: He maha ngā kaunihera ā-rohe e whakarite ana i te kaupapa "Waitangi Day in the Park" me te waiata ora, te kai, me ngā mahi mā ngā tamariki.
Hāngī: He kai i tunua i raro i te whenua, he tino kai tēnei e whakakotahi ana i te tangata.
Whakaaturanga toi: Ko ngā whare taonga me ngā taiwhanga toi ka whakaatu i ngā mahi e pā ana ki te tiriti me te hitori o Aotearoa.
Ngā huihuinga Tangata Whenua: He maha ngā iwi ka whakatū hui ki ō rātou ake marae hei whakakaha i te hononga ki te whenua me te iwi.
Te Mautohe me te Whakaaroaro
He mea nui te mautohe i te Rā o Waitangi. He maha ngā Māori me ā rātou kaitautoko e whakamahi ana i tēnei rā hei whakaatu i tō rātou pouri ki ngā wā i takahia ai te tiriti e te Karauna. Ko te nuinga o ngā mautohe he rangimārie, e whai ana ki te whakaoho i te hinengaro o te motu mō te tika me te pono. He wā tēnei mō te motu katoa ki te patai: "Kei te u rānei tātou ki ngā kaupapa o te tiriti?"
Ngā Tikanga me te Kawa
Mēnā ka haere koe ki tētahi huihuinga i te Rā o Waitangi, ina rā ko tētahi e tū ana ki runga marae, he mea nui kia mōhio koe ki ētahi tikanga:
- Te Pōwhiri: He kawa tēnei mō te powhiri i te manuhiri. Me whai i ngā tohutohu a te hunga kāinga. Kia mōhio, me noho puku i te wā o te whaikōrero.
- Ngā Kākahu: Kia tika te kākahu, kaua e mau potae i roto i te whare rūnanga, i te whare kai rānei.
- Te Kai: Ko te manaakitanga (te titiro muri ki te manuhiri) te mea nui. Mēnā ka whakawhiwhia koe ki te kai, he tohu tērā o te pai me te rongo.
- Te Whakarongo: He rā tēnei mō te whakarongo ki ngā kōrero o mua. Ahakoa ka rongo koe i ngā whakaaro rerekē ki ōau, ko te mea nui ko te whakaute i te rerekētanga o te tirohanga.
He rā whakatā tūmatanui rānei te Rā o Waitangi?
Ae, he rā whakatā tūmatanui te Rā o Waitangi i Aotearoa katoa. Ko te tikanga o tēnei:
Ngā Kura me ngā Whare Wānanga: Ka kati katoa ngā kura me ngā whare wānanga i tēnei rā.
Ngā Tari Kāwanatanga: Ka kati ngā tari katoa o te kāwanatanga.
Ngā Pakihi: He maha ngā pakihi ka kati, engari ko ngā toa kai (supermarkets) me ngā wharekai ka tuwhera tonu i ētahi wā, ahakoa he rerekē pea ngā haora mahi.
Pūtea Taapiri (Surcharge): Kia mahara, he maha ngā wharekai me ngā kawhe ka tāpiri i te 15% surcharge ki te pire i ngā rā whakatā tūmatanui hei utu i ngā kaimahi i runga i te ture "time and a half".
Ngā Kawenga Tūmatanui (Public Transport): Ka rere ngā pahi me ngā tereina i runga i te rārangi rā whakatā (holiday schedule), nō reira he iti iho ngā ratonga i te rā noa.
Mēnā he kaimahi koe, e ai ki te ture o Aotearoa, mēnā ka mahi koe i te Rā o Waitangi, me utu koe ki te "time and a half" (te utu mahi me te haurua anō o taua utu), ā, ka whiwhi koe i tētahi atu rā whakatā utu hei whakakapi (a day in lieu), mēnā he rā mahi noa tēnei mōu.
He Tohutohu mō ngā Manuhiri
Mēnā kei te toro koe ki Aotearoa i te wā o te Rā o Waitangi, he waahi pai tēnei ki te kite i te tino hā o te motu. Anei ētahi tohutohu:
Haere ki Waitangi: Mēnā ka taea, haere ki te Bay of Islands. He mea whakamiharo te kite i te huihuinga nui rawa atu o te motu i te wāhi tonu i tīmata ai te katoa. Me whakarite wawe i tō nohonga (accommodation) i te mea ka kī katoa ngā hotera me ngā motel i te marama o Pepuere.
Kia rite mō te rā: He rā raumati te 6 o Pepuere. He tino wera te rā i te taha ki te raki (tata ki te 20-25°C, i ētahi wā ka piki ake). Mauhia te pōtae, te sunscreen, me te inu wai i ngā wā katoa.
Whakaute i te mautohe: Kaua e mataku mēnā ka kite koe i te hīkoi mautohe. He wāhanga tēnei o te manapori o Aotearoa. Whakarongo, mātakitaki, engari kaua e whakakino i te kaupapa.
- Whai wāhi ki ngā huihuinga hapori: Mēnā kei Tāmaki Makaurau (Auckland), kei Te Whanganui-a-Tara (Wellington), kei Ōtautahi (Christchurch) rānei koe, haere ki te pāka e tata ana. He maha ngā konohete koreutu me ngā mākete kai e whakaatu ana i te kanorau o te motu.
Te Hiranga o te Tiriti i tēnei rā
I ēnei rā, ko Te Tiriti o Waitangi te tūāpapa o te maha o ngā ture me ngā kaupapa here i Aotearoa. Ko te Taraipiunara o Waitangi (Waitangi Tribunal) tētahi rōpū i whakatūria i te tau 1975 hei tirotiro i ngā takahitanga o te tiriti i ngā tau i muri mai i te 1840. He mahi nui tā rātou ki te whakatika i ngā hē o mua me te rapu huarahi hei utu i ngā iwi i ngaro ai ō rātou whenua me ō rātou rawa.
Ko te Rā o Waitangi he wā mō te motu katoa ki te mōhio he "iwi tiriti" tātou katoa—ko te hunga i haina i te tuatahi, me te hunga katoa i haere mai ki tēnei whenua i muri mai i raro i te mana o taua tiriti. He rā tēnei mō te whakawhitiwhiti kōrero mō te āhua o tō tātou noho tahi hei iwi kotahi i roto i te kanorau.
Whakarāpopototanga
Ko te Rā o Waitangi he rā whakahirahira e tūhono ana i te hitori o mua ki te tūmanako mō te anamata. He rā e whakanui ana i te hainatanga o te Tiriti o Waitangi i te February 6, 2026, 2026. Ahakoa he rā whakatā, he rā whakangahau hoki, ko tōna tino pūtake ko te whakaaroaro ki te hononga i waenga i te Māori me te Karauna, me te kōkiri whakamua hei motu e whakaute ana i ngā mana o te tangata whenua me te hunga katoa e kī ana ko Aotearoa tō rātou kāinga.
Nō reira, i te Friday o Pepuere, ahakoa kei te taha moana koe e whakatā ana,