Nepali New Year

नयाँ वर्ष: नेपाली संस्कृतिको गौरव र विक्रम संवतको महत्व

नयाँ वर्ष वा 'नभ वर्ष' नेपालको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक र राष्ट्रिय पर्वहरूमध्ये एक हो। यो केवल क्यालेन्डरको पाना पल्टिने दिन मात्र होइन, बल्कि यो नेपाली पहिचान, एकता र नयाँ सुरुवातको प्रतीक हो। नेपालको आधिकारिक पात्रो 'विक्रम संवत' अनुसार वैशाख १ गतेलाई नयाँ वर्षको रूपमा मनाइन्छ। यो समय वसन्त ऋतुको आगमनसँगै प्रकृतिको नयाँ पालुवा पलाउने र चारैतिर हरियाली छाउने बेला हो, जसले मानिसको मनमा नयाँ आशा र उत्साहको सञ्चार गर्दछ।

नेपाली नयाँ वर्षको आफ्नै विशिष्ट मौलिकता छ। यो विश्वभर प्रचलित ग्रेगोरियन क्यालेन्डर (अङ्ग्रेजी नयाँ वर्ष) भन्दा करिब ५६ वर्ष ८ महिना अगाडि छ। यसले नेपालको प्राचीन इतिहास र खगोलशास्त्रीय गणनाको गहिराइलाई झल्काउँछ। यस दिनलाई नेपालीहरूले धार्मिक, सामाजिक र पारिवारिक उत्सवको रूपमा मनाउँछन्। हिमाल, पहाड र तराईका सबै जातजाति, भाषाभाषी र धर्मका मानिसहरूले यसलाई साझा राष्ट्रिय पर्वको रूपमा स्वीकार गरेका छन्।

यो पर्वले आपसी सद्भाव, भाइचारा र एकताको सन्देश फैलाउँछ। मानिसहरू आफ्ना पुराना रिसराग बिर्सेर एकअर्कालाई शुभकामना आदानप्रदान गर्छन्। नयाँ वर्षको पहिलो दिनलाई विशेष बनाउन मानिसहरू बिहानै उठेर नुहाउने, मन्दिर जाने, नयाँ लुगा लगाउने र मीठो-मसिनो खाने गर्छन्। यो दिनले आगामी वर्ष सुखद र सफल होस् भन्ने कामनाका साथ सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गर्दछ।

नयाँ वर्ष 2026 कहिले पर्छ?

नेपाली नयाँ वर्ष विक्रम संवतको सौर्य गणनामा आधारित हुन्छ। वर्ष २०८३ को पहिलो दिन अर्थात् नयाँ वर्षको विवरण यस प्रकार छ:

• मिति: April 14, 2026
• दिन: Tuesday
• बाँकी समय: आजको दिनबाट नयाँ वर्ष आउन अब 101 दिन बाँकी छ।

नेपालमा नयाँ वर्ष सामान्यतया अप्रिल महिनाको मध्यतिर (अप्रिल १३ वा १४ तारिख) पर्दछ। यो मिति कहिलेकाहीँ सौर्य चक्रको आधारमा एक दिन तल-माथि हुन सक्छ, तर प्रायः वैशाख १ गते नै स्थिर रहन्छ। सन् २०२६ मा यो पर्व April 14, 2026 मा परेको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र विक्रम संवतको उत्पत्ति

विक्रम संवतको सुरुवात प्राचीन भारतका चक्रवर्ती राजा विक्रमादित्यले गरेका थिए भन्ने जनविश्वास छ। यो संवत इसा पूर्व ५७ मा सुरु भएको मानिन्छ। नेपालमा यसलाई आधिकारिक रूपमा राष्ट्रिय संवतको मान्यता दिइएको छ। अन्य धेरै देशहरूले ग्रेगोरियन क्यालेन्डरलाई मात्र सरकारी कामकाजमा प्रयोग गरे पनि नेपालले आफ्नो मौलिक विक्रम संवतलाई नै सरकारी कामकाज, शिक्षा, र दैनिक व्यवहारमा प्रयोग गर्दै आएको छ।

विक्रम संवत सौर्य र चन्द्र दुवै गणनाको मिश्रण (Luni-solar) हो। यसमा महिनाको गणना सूर्यको गति र राशिको परिवर्तन अनुसार गरिन्छ। वैशाख १ गते सूर्य मीन राशिबाट मेष राशिमा प्रवेश गर्ने दिन हो, जसलाई 'मेष संक्रान्ति' पनि भनिन्छ। यही खगोलीय घटनाले नयाँ वर्षको सुरुवातलाई संकेत गर्दछ।

ऐतिहासिक रूपमा भन्नुपर्दा, नेपालका विभिन्न शासकहरूले विक्रम संवतलाई व्यवस्थित गर्दै ल्याए। राणा शासनका दौरान चन्द्र शमशेरले यसलाई आधिकारिक सरकारी संवतको रूपमा पूर्ण रूपमा लागू गरेका थिए। यसले नेपाली जनतालाई आफ्नो छुट्टै गौरव र पहिचान प्रदान गरेको छ।

नयाँ वर्ष कसरी मनाइन्छ? परम्परा र रीतिरिवाज

नेपालमा नयाँ वर्ष मनाउने शैली निकै भव्य र विविधतापूर्ण छ। यसका केही प्रमुख पक्षहरू यस प्रकार छन्:

१. पूजा र धार्मिक अनुष्ठान

नयाँ वर्षको बिहानै मानिसहरू नजिकैको मन्दिर वा तीर्थस्थलमा जान्छन्। काठमाडौं उपत्यकाका पशुपतिनाथ, बूढानीलकण्ठ र अन्य शक्तिपीठहरूमा भक्तजनहरूको ठूलो घुइँचो लाग्छ। मानिसहरू भगवानसँग नयाँ वर्षमा सुख, शान्ति र समृद्धिको आशीर्वाद माग्छन्। घरघरमा पनि विशेष 'कुल पूजा' वा सामान्य पूजा पाठ गरेर प्रसाद ग्रहण गर्ने चलन छ।

२. सरसफाई र सजावट

नयाँ वर्षको स्वागतका लागि घरहरूलाई विशेष रूपमा सफा गरिन्छ। पुराना फोहोरहरू फालेर घरलाई नयाँ र ताजा बनाइन्छ। धेरैले आफ्नो घरको मूल ढोकामा फूलका माला र रङ्गोली बनाएर सजाउँछन्, जसले सकारात्मक ऊर्जालाई भित्र्याउने विश्वास गरिन्छ।

३. नयाँ लुगा र खानपान

यो दिन नयाँ लुगा लगाउने चलन छ। विशेष गरी बालबालिकाहरू नयाँ लुगा लगाएर धेरै खुसी हुन्छन्। खानपानमा पनि विशेष ध्यान दिइन्छ। सेलरोटी, खिर, मासुका विभिन्न परिकार र स्थानीय स्तरमा उपलब्ध फलफूलहरू खाइन्छ। परिवारका सबै सदस्यहरू एकै ठाउँमा बसेर भोज खाने परम्पराले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ।

४. शुभकामना आदानप्रदान

अहिलेको आधुनिक युगमा सामाजिक सञ्जाल, फोन र म्यासेजमार्फत शुभकामना दिने चलन बढेको छ। "नयाँ वर्षको हार्दिक मंगलमय शुभकामना" भन्ने वाक्य यो दिन नेपालका हरेक कुनामा सुनिन्छ। मानिसहरू उपहार आदानप्रदान पनि गर्छन् र एकअर्काको प्रगतिको कामना गर्छन्।

५. संकल्प र आत्म-सुधार

धेरै नेपालीहरूले नयाँ वर्षको दिनमा नयाँ संकल्प (New Year Resolutions) लिने गर्छन्। नराम्रा बानीहरू छोड्ने, नयाँ सीप सिक्ने, स्वास्थ्यमा ध्यान दिने वा व्यापार-व्यवसायमा नयाँ योजना लागू गर्ने जस्ता संकल्पहरू यस दिन गरिन्छ। यो दिनलाई आत्म-समीक्षा र भविष्यको योजना बनाउने अवसरको रूपमा लिइन्छ।

नेपालका विभिन्न स्थानमा हुने विशेष उत्सवहरू

नेपाल एउटा बहुसांस्कृतिक देश भएकाले ठाउँ अनुसार नयाँ वर्ष मनाउने तरिकाहरू फरक-फरक छन्:

• भक्तपुरको बिस्केट जात्रा: नयाँ वर्षको सबैभन्दा ठूलो र प्रसिद्ध उत्सव भक्तपुरमा हुने 'बिस्केट जात्रा' हो। यो जात्रा वैशाख १ गतेभन्दा केही दिन अघिदेखि सुरु भएर वैशाखको सुरुका दिनसम्म चल्छ। यसमा भैरव र भद्रकालीको रथ तान्ने गरिन्छ। लिङ्गो उभ्याउने र ढाल्ने प्रक्रिया यस जात्राको मुख्य आकर्षण हो। यो जात्रा हेर्न हजारौंको संख्यामा पर्यटक र स्थानीयहरू भक्तपुर पुग्छन्।
• मध्यपुर थिमीको सिन्दूर जात्रा: भक्तपुरकै थिमीमा 'सुथः सिया' वा सिन्दूर जात्रा मनाइन्छ। यसमा ३२ वटा खतहरू (देवताका पालकी) बोकेर सिन्दूर खेल्दै नगर परिक्रमा गरिन्छ। यो दृश्य अत्यन्तै उत्साहजनक र रङ्गीन हुन्छ।
• टोखाको सपन तीर्थ: काठमाडौंको टोखामा रहेको सपन तीर्थमा नयाँ वर्षको दिन स्नान गर्ने ठूलो मेला लाग्छ। यहाँ स्नान गर्नाले चर्मरोग निको हुने र मनोकामना पूरा हुने जनविश्वास छ।
• तराई क्षेत्रमा जुडशितल: तराईका मिथिला क्षेत्रमा नयाँ वर्षलाई 'जुडशितल' को रूपमा मनाइन्छ। यस दिन घरका ठूलाबडाले सानालाई टाउकोमा पानी छर्केर आशीर्वाद दिन्छन्। यसले शीतलता र सुख प्रदान गर्ने विश्वास गरिन्छ। साथै, हिलो खेल्ने र विशेष परिकारहरू खाने गरिन्छ।

पर्यटक र विदेशीहरूका लागि व्यावहारिक जानकारी

यदि तपाईं नयाँ वर्षको समयमा नेपाल भ्रमण गर्दै हुनुहुन्छ भने, यहाँ केही उपयोगी सुझावहरू छन्:

• के खुल्छ, के बन्द हुन्छ?: नयाँ वर्षको दिन नेपालभर सार्वजनिक बिदा हुन्छ। सरकारी कार्यालय, बैंक र धेरैजसो निजी कार्यालयहरू बन्द रहन्छन्। यद्यपि, पर्यटकीय क्षेत्रहरू जस्तै ठमेल (काठमाडौं), लेकसाइड (पोखरा) मा भने पसल र रेस्टुरेन्टहरू खुला रहन्छन्। केही साना पसलहरू बन्द हुन सक्छन्।
• यातायात: सार्वजनिक यातायात सुचारु हुन्छ, तर यो दिन मानिसहरू घुम्न निस्कने भएकाले बस र ट्याक्सीहरूमा निकै भीड हुन सक्छ। यदि तपाईं लामो दूरीको यात्रा गर्दै हुनुहुन्छ भने अग्रिम टिकट बुकिङ गर्नु राम्रो हुन्छ।
• आवास: पोखरा र बन्दीपुर जस्ता पर्यटकीय स्थलहरूमा नयाँ वर्ष मनाउन जाने नेपालीहरूको संख्या ठूलो हुन्छ। त्यसैले होटलहरू पहिले नै बुक गर्नु बुद्धिमानी हुनेछ।
• सांस्कृतिक सम्मान: मन्दिर जाँदा जुत्ता बाहिरै खोल्न नबिर्सनुहोस् र मर्यादित लुगा लगाउनुहोस्। पूजा गरिरहेका मानिसहरूलाई बाधा नपुऱ्याउनुहोस्।
• मौसम: वैशाख महिनामा नेपालको मौसम निकै रमाइलो हुन्छ। न धेरै जाडो, न धेरै गर्मी। काठमाडौंमा तापक्रम २५-३० डिग्री सेल्सियसको आसपास रहन्छ। यो समय ट्रेकिङका लागि पनि उत्कृष्ट मानिन्छ किनकि लालीगुराँस फुलेर वनै राताम्मे भएको हुन्छ।

सार्वजनिक बिदा र सामाजिक प्रभाव

नयाँ वर्ष (वैशाख १) नेपालको एक प्रमुख सार्वजनिक बिदा हो। यो दिन देशभरका शैक्षिक संस्था, संस्थान र सरकारी संयन्त्रहरू पूर्ण रूपमा बन्द रहन्छन्। यो बिदाले मानिसहरूलाई आफ्नो परिवारसँग समय बिताउने र मानसिक रूपमा पुनरुत्थान हुने मौका दिन्छ।

समाजमा यसको प्रभाव निकै सकारात्मक छ। यसले राष्ट्रिय गौरवको भावना जगाउँछ। नेपालमा तामाङ समुदायले 'सोनाम ल्होसार', शेर्पा समुदायले 'ग्याल्पो ल्होसार' र गुरुङ समुदायले 'तमु ल्होसार' मनाए पनि वैशाख १ गतेको नयाँ वर्षले सम्पूर्ण नेपालीलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने काम गर्दछ। यो दिन नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र विभिन्न संघ-संस्थाहरूले पनि विशेष कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन्।

व्यापारिक दृष्टिकोणले पनि यो समय निकै महत्वपूर्ण हुन्छ। नयाँ वर्षको अवसरमा धेरै पसल, अनलाइन स्टोर र शोरुमहरूले विशेष छुट (Discounts) र अफरहरू ल्याउँछन्। मानिसहरू नयाँ सामान, सवारी साधन वा इलेक्ट्रोनिक्स किन्नका लागि यो समय रोज्छन्।

निष्कर्ष

नेपाली नयाँ वर्ष केवल एउटा मिति परिवर्तन मात्र नभएर यो हाम्रो सभ्यता, संस्कार र एकताको ऐना हो। 2026 को नयाँ वर्षले सबै नेपालीमा नयाँ जोश र जाँगर ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। वैशाख १ गते अर्थात् April 14, 2026 को दिन हामी सबैले आफ्ना पुराना गल्तीबाट पाठ सिक्दै र भविष्यका लागि नयाँ योजना बुन्दै अगाडि बढ्नुपर्छ।

यो पर्वले दिने मुख्य सन्देश भनेकै "परिवर्तन र निरन्तरता" हो। समय बदलिन्छ, तर हाम्रा मूल्य-मान्यता र संस्कृति सधैं जीवित रहनुपर्छ। चाहे तपाईं नेपालमा हुनुहुन्छ वा विदेशमा, नेपाली नयाँ वर्षले सधैं आफ्नो माटो र पहिचानको सम्झना गराइरहन्छ।

तपाईं सबैलाई आउँदै गरेको नयाँ वर्ष २०८३ को अग्रिम हार्दिक मंगलमय शुभकामना! यो वर्ष सबैका लागि सुखद, शान्तिपूर्ण र समृद्ध रहोस्।

---

मुख्य तथ्यहरू पुनः स्मरण:

• नयाँ वर्षको दिन: Tuesday
• नयाँ वर्षको मिति: April 14, 2026
• बाँकी दिनहरू: 101
• बिदाको प्रकार: राष्ट्रिय सार्वजनिक बिदा (नेपालभर)