ANZAC Day

Te Rā ANZAC i te Kūki Āirani: Te Akamaaraanga i te Toa e te Atuanga

Ko te Rā ANZAC tetai rā puapinga rava atu i roto i te kōpapa rā nui o te Kūki Āirani. E rā teia no te akamanako anga, te pure, e te akamaaraanga i te au tane e te au vaine tei oronga i to ratou au oraanga no te au, te rangatira, e te paruru anga i to tatou pae moana e te ao katoa nei. Noatu e e rā akamaaraanga teia no te au vaeau o Autireria e Niu Tīreni (Australian and New Zealand Army Corps), i roto i te Kūki Āirani, e rā teia e piri vaitata ai to tatou pukuatu ki to tatou uaorai au toa—te aronga tei akaruke i teia au pa enua manea no te aere ki te tamaki i te au enua mamao.

I teia rā, ka akaputuputu te iti tangata ma te muteki e te akangateitei. Kare teia i te rā arearea me kore e rā kaingākau, kareka ra, e rā akamārie. Ko te au rārangi ingoa i runga i te toka akamaaraanga (cenotaph) i Avarua, e akatutu anga te reira i te au ngutuare tangata tei takake to ratou au tamariki, au tane, e te au metua. Ko te rā ANZAC te rā e ruru ai te iti tangata ei taokotai anga, no te akapapu e kare rava to ratou tauturu e te matenga e ngaropoina.

I roto i te tuatua enua, ko te au tamaki i Gallipoli i te mataiti 1915 te tumu i akamata ai teia akanooanga. Inara, no tatou i te Kūki Āirani, kua riro teia rā ei akamaaraanga i te au tamaki katoatoa i muri mai—te Tamaki Maata I, te Tamaki Maata II, e te au tamaki i Malaya, Vietnam, e te au angaanga paruru au (peacekeeping) i teia tuatau nei. E rā teia e akameitaki ai tatou i te Atua no te oraanga ta tatou e rekareka nei i teia rā, tei rauka mai na roto i te toto e te matenga o te aronga i mua atu i a tatou.

Te rā o te ANZAC i te mataiti 2026

No koutou e parani nei i to koutou au rā, teia te au akamārama no te rā ANZAC ka tae mai:

Rā: Saturday Tātarāmoa: April 25, 2026 Te roa e toe nei: 112 rā e toe nei

Ko te rā 25 o Aperira e rā tāmou ia i te au mataiti katoatoa. Noatu e ka tau teia rā ki runga i te rā Maanakai i te mataiti 2026, kare te reira e taui i tona puapinga. I te Kūki Āirani, ka akonoia te au oroa akamaaraanga i te rā tonu i tatauia ai, no te mea ko te rā 25 o Aperira te rā i u i ai te au vaeau i Gallipoli. Kare e rā orote i te Monite e mono mai i teia, no reira ka akonoia te au angaanga katoatoa i taua rā Maanakai ra.

Te Tumu o te Rā ANZAC e te Pirianga ki te Kūki Āirani

Kia mārama tatou i te puapinga o teia rā, kia oki tatou ki muri ki te mataiti 1914 ki te 1918. I taua tuatau ra, e tuanga te Kūki Āirani no Niu Tīreni. I te tuoro anga mai te manamanata o te Tamaki Maata o te Ao, kua tuoro katoa mai te reo paruru i te Basileia o Peritane. Kua akaruke tetai numero maata o te au tane Kūki Āirani i to ratou au oire—mei Aitutaki, Mangaia, Atiu, Mauke, Mitiaro, Pukapuka, Manihiki, Rakahanga, Penrhyn, e Rarotonga—no te aere ki te tamaki.

Ko te ANZAC (Australian and New Zealand Army Corps) te ingoa i orongaia ki te au pupu vaeau no Autireria e Niu Tīreni. I te rā 25 o Aperira 1915, kua u atu teia au vaeau ki te pae tai o Gallipoli i te enua o Turkey. E tamaki kino te reira, e e maata te aronga i mate. Noatu kare te au Kūki Āirani i tae atu ki Gallipoli i taua rā tonu ra, kua tae atu to tatou au toa ki te au ngai tamaki i France, Egypt, e Palestine i muri mai.

I roto i te Kūki Āirani, te akamaara nei tatou i te "Cook Islands Contingent." Ko teia au tane, kua kitea to ratou tu toa e te tu pakari i roto i te au angaanga tanu rua (trench digging) e te apai anga i te au apinga tamaki i raro i te pupui anga a te enemi. E maata tei mate no te au maki i te au enua mamao, e maata tei mate i roto i te tamaki, e ko tetai pae i oki mai, kua apai mai ratou i te au takino anga o te manako e te kōpapa no te toenga o to ratou oraanga. No reira, ko te rā ANZAC i te Kūki Āirani, e rā ia no tatou uaorai.

Te au Peu e te au Oroa i te Rā ANZAC

E tuke te akono anga o te rā ANZAC ki te au rā orote ke atu. Kare e tangi tātā, kare e uraura, kare katoa e tamataora anga maata. Teia te au peu e akonoia nei i Rarotonga e te au Pa Enua:

1. Te Pure i te Pupūanga Rā (Dawn Service)

Ko teia te tuanga puapinga rava atu o te rā. Ka akamata teia pure i mua ake ka kake mai ai te rā, i te ora 5:30 me kore 6:00 i te popongi. Te tumu i akonoia ai i teia ora, no te mea ko te tuatau teia i u atu ai te au vaeau ki Gallipoli, e ko te tuatau katoa teia e akamata ai te au tamaki i roto i te au rua tamaki.

I Avarua, ka akaputuputu te iti tangata ki te Cenotaph (te toka akamaaraanga i mua i te are Paramani taito). Ka tae mai te au vaeau taito (Returned Services Association - RSA), te au pupu mapu mei te Boys' Brigade e te Girls' Brigade, te au mema o te Kavamani, e te au manuhiri mei Autireria e Niu Tīreni.

I roto i teia pure: Te Muteki: Ka tu te katoatoa ma te muteki no te okotai miniti ei akangateitei i te aronga i mate. Te "Last Post": Ka akatangiia te pu (bugle). E tangi marea teia e akakite ana i te openga o te rā o te vaeau, inara i teia rā, e akatutu anga i te moe openga o te aronga i mate. Te "Ode of Remembrance": Ka tatauia teia au kupu rongonui i roto i te reo Peritane e te Reo Māori Kūki Āirani: "Kare ratou e ruaine atu, mei ia tatou e toe nei ka ruaine; Kare te tuatau e akaparuparu ia ratou, me kore te au mataiti e akaapa. I te topa anga o te rā, e i te popongi, ka akamaara tatou i a ratou." Ka pau te iti tangata: "Ka akamaara tatou i a ratou."

2. Te Akaei anga i te Tiare (Laying of Wreaths)

Ka apai mai te au pupu tuke tuke i te au ei tiare (wreaths) ei akamanea i te toka akamaaraanga. E au tiare enua teia—te kaute, te tiare Māori, e te au rau rakau manea—e toka anga no te aroa o te iti tangata.

3. Te Parade a te au Vaeau

I muri ake i te pure i te popongi, ka aere te parade a te aronga vaeau taito e te au pupu mapu na roto i te oire. E mea manea i te tirotiro i te au vaeau taito e mau nei i to ratou au medara ma te teitei. Noatu kua ruaine tetai pae, te vai rai te tu ngateitei i roto i to ratou aere anga.

4. Te Kaikai anga RSA

I muri ake i te au angaanga akamaaraanga, ka aere te aronga RSA e to ratou au kopu tangata ki te are RSA no te kai popongi e te tuatua akapūpū anga. Ko te tuatau teia e akakiteia ai te au pūrākau o te tuatau tamaki, e te akaputuputu anga i te au taeake.

Te Rā ANZAC i te au Pa Enua

Kare ko Rarotonga anake te akono nei i teia rā. I Aitutaki, Mangaia, e te toenga o te au pa enua, ka akono katoa te au Aronga Mana e te aronga RSA i ta ratou uaorai au pure. I te au oire rikiriki, e mea piri vaitata atu teia, no te mea kua kite te katoatoa i te au ngutuare tangata i mate ai tetai mema i te tamaki. Ka akaputuputu te au oire ki mua i ta ratou au toka akamaaraanga, ka imene i te au imene pure, e ka pure no te au o te ao.

Te Kai e te Peu: Te ANZAC Biscuit

Noatu kare i te peu tumu a te Kūki Āirani, kua riro te "ANZAC Biscuit" (panikeke pakari) ei tuanga no teia rā. I te tuatau tamaki, na te au vaine i te kainga i tunu i teia au panikeke no te tuku atu ki te au vaeau i te moana. Kua maaniia teia ki te oat, te kokonati, e te tirapa (syrup) kia kore e kino vave i runga i te pai. I teia rā, e maata te au are kai i Rarotonga ka maani i teia panikeke ei akamaaraanga i taua tuatau ra.

Te Puapinga no te au Mapu

I teia au mataiti i topa, kua maata atu te au mapu e tae mai nei ki te pure i te popongi. E mea puapinga teia kia kore te tuatua enua e ngaropoina. I roto i te au apii, ka apiiia te au tamariki no runga i te rā ANZAC, e ka maani katoa ratou i ta ratou uaorai au ei tiare. Ko te kite anga i te au mema o te Boys' Brigade e te Girls' Brigade e piri atu nei ki te parade, e akapapu anga te reira e ka vai rai te akangateitei i roto i te au uki ka tae mai.

Te au Ture e te au Akateretereanga i te Rā ANZAC

I te mea e e rā orote teia (Public Holiday), teia tetai au mea kia kite koe:

Te au Are Apii: Ka piri katoatoa te au are apii i te rā April 25, 2026. Te au Opati Kavamani: Ka piri te katoatoa o te au opati kavamani. Te au Toa e te au Pitoenua: Ko te maataanga o te au toa liti (shops) e te au pitoenua, ka piri ratou i te popongi ei akangateitei i te oroa. Ka matara mai tetai pae i muri ake i te tina, inara e mea meitaki kia oko mai i oou au apinga i mua ake i teia rā. Te au Are Kai (Restaurants): Ka vai matara rai te au are kai e te au hotera no te au manuhiri, inara ka akono katoa tetai pae i te rā orote.

• Te au Atoroanga Manuhiri: Kare teia i te rā no te au angaanga arearea maata. E mea meitaki kia akangateitei i te tu marea o te rā.

Te Akamanako anga no te Mataiti 2026

I te mataiti 2026, ka tau te rā ANZAC ki te rā Maanakai. No tatou i te Kūki Āirani, e rā puapinga teia no te akaputuputu anga a te kopu tangata. E rā teia no te akara ki muri ma te akameitaki, e te akara ki mua ma te manakonako.

Te tuatua nei tatou i te "Lest We Forget" (Kia kore tatou e ngaropoina). Teia te tumu o te rā ANZAC. Kare tatou e akamaara nei i te kino o te tamaki, inara te akamaara nei tatou i te tu toa, te tu taeake, e te oronga anga oraanga a to tatou au toa.

No koutou e noo nei i te Kūki Āirani, me kore e atoro mai nei i to tatou pa enua i teia tuatau, te patiia atu nei koutou kia piri mai ki te pure i te pupūanga rā i Avarua. E mea maata te manamanata me kite koe i te iti tangata e tu mai nei i roto i te marea o te popongi, te akarongo anga i te tangi o te pu, e te akara anga i te au ei tiare e vai i raro i te toka. E akakite anga teia e, noatu e enua rikiriki tatou i waenga i te Patitika, e nuku toa to tatou, e kare rava to ratou ingoa e ngaropoina.

Orota Nui e te Akamanako Anga

Ko te rā ANZAC, e rā ia no te katoatoa. Kare e tuke te tangata enua e te manuhiri. I roto i te muteki o te popongi, te piri tahi nei tatou katoatoa i raro i te koruru o te au e te akangateitei.

Kia vai rai te akamaaraanga i to tatou au toa i roto i o tatou pukuatu i teia rā April 25, 2026, 2026.

Lest We Forget - Kia kore rava e ngaropoina.

---

Au Mea Meitaki kia Kitea:

1. Te Ngai: Te Cenotaph i Avarua (i mua i te are Paramani taito).
2. Te Ora: Akamata te pure i te ora 5:30 me kore 6:00 i te popongi.
3. Te Kakau: Kare e ture pakari, inara e mea meitaki kia kakau tau (modest) ei akangateitei i te pure.
4. Te au Medara: Me e medara ta tetai mema o toou kopu tangata i mate, ka tae rai ia koe kia aao i te reira i te taha katau o toou umauma ei akamaaraanga i a ia.

I teia rā ANZAC, ka pure tatou no te au o te ao, e ka akameitaki i te Atua no te aronga i oronga i to ratou ananai kia rauka ia tatou teia rā. 112 rā e toe nei kia tae ki taua rā tapu ra. Kia ora ana tatou katoatoa i roto i te aroa o te Atua.