Orthodox Christmas Day

Праваслаўнае Раство ў Беларусі: Духоўная спадчына і народныя традыцыі

Праваслаўнае Раство Хрыстова — гэта адно з самых значных і любімых свят у Беларусі, якое адзначаецца з асаблівай цеплынёй і павагай да каранёў. Для беларусаў гэты дзень — не проста рэлігійная дата, а ўнікальны сплаў глыбокай хрысціянскай веры і старажытных народных звычаяў, вядомых як Каляды. Беларусь з'яўляецца краінай, дзе праваслаўе вызнае каля 82,5% вернікаў, таму маштаб святкавання ахоплівае кожны куток дзяржавы: ад велічных сабораў Мінска да маленькіх вёсак на Палессі.

Што робіць беларускае Раство асаблівым? Гэта яго атмасфера "падвоенасці". З аднаго боку, гэта ціхая, малітоўная ўрачыстасць нараджэння Збавіцеля, якая патрабуе духоўнай засяроджанасці і посту. З іншага боку — гэта шумныя, вясёлыя Каляды, якія бяруць свой пачатак яшчэ з дахрысціянскіх часоў зімовага сонцастаяння. Гэты сімбіёз стварае непаўторны нацыянальны каларыт, дзе царкоўныя спевы арганічна суіснуюць з каляднымі гульнямі, пераапрананнямі ў жывёл і старажытнымі рытуаламі ўшанавання продкаў.

У Беларусі Раство — гэта час яднання сям'і. Гэта той момант, калі за адным сталом збіраюцца прадстаўнікі некалькіх пакаленняў, каб падзяліць посную куццю напярэдадні свята і багаты мясны абед у сам дзень Нараджэння Хрыстовага. Гэта час, калі мінулае сустракаецца з сучаснасцю, а старажытныя легенды ажываюць у кожнай хаце.

Калі адзначаецца Раство ў 2026 годзе?

Праваслаўная царква ў Беларусі карыстаецца Юліянскім календаром («старым стылем»), таму дата святкавання застаецца нязменнай з года ў год паводле грамадзянскага календара.

У 2026 годзе Праваслаўнае Раство прыпадае на:

• Дата: January 7, 2026
• Дзень тыдня: Wednesday
• Засталося часу: Да свята засталося 4 дзён.

Дата святкавання з'яўляецца фіксаванай — гэта заўсёды 7 студзеня. Гэты дзень з'яўляецца афіцыйным дзяржаўным святам і непрацоўным днём у Рэспубліцы Беларусь. Варта адзначыць, што Беларусь — адна з нешматлікіх краін, дзе дзяржаўнымі выхаднымі з'яўляюцца абедзве даты Каляд: і каталіцкае (25 снежня), і праваслаўнае (7 студзеня), што падкрэслівае павагу да розных канфесійных традыцый народа.

Гісторыя і паходжанне свята

Гісторыя Раства ў Беларусі сягае каранямі ў глыбокую старажытнасць. З прыняццем хрысціянства ў канцы X стагоддзя новае рэлігійнае свята пачало наслойвацца на ўжо існуючыя язычніцкія абрады зімовага цыкла. Старажытныя славяне ў гэты час святкавалі Каляды — паварот сонца на лета і пачатак новага аграрнага года.

Царква паступова адаптавала народныя звычаі, надаючы ім хрысціянскі сэнс. Так, калядная зорка, якую насілі калядоўшчыкі, стала сімвалам Віфлеемскай зоркі, а дары, якія гаспадары давалі гасцям, пачалі асацыявацца з дарамі валхвоў немаўляці Ісусу. У часы Вялікага Княства Літоўскага і пазней, у складзе Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі, праваслаўныя традыцыі Раства ў Беларусі ўбіралі ў сябе элементы суседніх культур, але захоўвалі сваю самабытнасць.

У савецкі перыяд рэлігійныя святкаванні былі афіцыйна забароненыя або не віталіся. Менавіта ў гэты час многія атрыбуты Раства (прыбраная ёлка, падарункі, Дзед Мароз) былі перанесены на Новы год, які стаў галоўным дзяржаўным святам. Аднак у сельскай мясцовасці традыцыі Куцці і калядавання ніколі не перарываліся. З аднаўленнем незалежнасці Беларусі ў 1990-х гадах Праваслаўнае Раство вярнула сабе статус дзяржаўнага свята і стала сімвалам духоўнага адраджэння нацыі.

Калядная куцця (Сочальнік): 6 студзеня

Самы важны і сакральны этап святкавання пачынаецца ўвечары 6 студзеня. Гэты вечар называюць «Поснай куццёй», «Вялікай куццёй» або «Сочальнікам». Гэта дзень самага строгага посту, які доўжыцца «да першай зоркі».

Падрыхтоўка дома і сімволіка

Беларускія гаспадыні пачынаюць рыхтавацца да вячэры загадзя. Важным элементам з'яўляецца прыборка хаты. Пад белыльняны абрус на святочным стале традыцыйна кладуць трохі сена або саломы. Гэта робіцца ў памяць аб тым, што Збавіцель нарадзіўся ў хлеве і ляжаў у яслях на сенажаці. Сярод сена часам клалі манеты — на багацце, або збожжа — на добры ўраджай.

12 посных страў

На вячэру прыгатавана роўна 12 страў — па ліку апосталаў Ісуса Хрыста. Паколькі пост яшчэ не скончыўся, усе стравы павінны быць поснымі (без мяса, малака, масла і яек).

Галоўная страва вечара — Куцця. Гэта каша з цэлых зерняў пшаніцы, ячменю або рысу, запраўленая мёдам, макам, арэхамі і сухафруктамі. Зерне сімвалізуе вечнае жыццё і ўваскрашэнне, а мёд — саладосць будучага нябеснага жыцця.

Акрамя куцці, на стале звычайна прысутнічаюць:

• Узвар (кампот з сушаных яблыкаў, груш і сліў).
• Посны боршч з вушкамі (маленькімі пельменямі з грыбамі).
• Смажаная або заліўная рыба.
• Грыбныя стравы.
• Тушаная капуста.
• Бліны (посныя).
• Кісель (аўсяны або ягадны).

Рытуал вячэры

Калі на небе з'яўляецца першая зорка (сімвал Віфлеемскай зоркі), сям'я збіраецца за сталом. Запальваецца свечка. Гаспадар дома чытае малітву, пасля чаго кожны павінен пакаштаваць куццю. Існуе кранальны звычай памяці памерлых продкаў («дзядоў»): перад пачаткам ежы частку куцці адкладаюць у асобную талерку або пакідаюць на ноч на стале, каб душы памерлых сваякоў таксама маглі «пачаставацца». У некаторых рэгіёнах гаспадар выносіў лыжку куцці на вуліцу і запрашаў Мароза: «Мароз, Мароз, ідзі куццю есці, а летам не прыходзь, маіх агуркоў не марозь!».

Раство (7 студзеня): Светач радасці

Раніца 7 студзеня пачынаецца з урачыстага царкоўнага набажэнства. Ва ўсіх праваслаўных храмах Беларусі праходзяць Боскія літургіі. Людзі вітаюць адзін аднаго словамі: «Хрыстос нарадзіўся!» — «Славім Яго!».

Пасля царквы пачынаецца сапраўднае баляванне. Пост скончыўся, таму стол ломіцца ад мясных страў. Беларуская кухня на Раство вельмі багатая:

• Верашчака (свіныя рэбры і каўбаса, тушаныя ў піве або хлебным квасе з мукой).
• Запечаная гусь або качка.
• Халдзяец (халадзец).
• Дамашнія каўбасы і паляндвіца.
• Бліны з мачанкай.

Гэта дзень візітаў. Прынята наведваць бацькоў, хросных, блізкіх сваякоў і сяброў. Людзі абменьваюцца невялікімі падарункамі і шчырымі пажаданнямі.

Каляды і калядаванне: Жывы тэатр на вуліцах

Самая відовішчная частка беларускага Раства — гэта Каляды. Гэты перыяд доўжыцца ад 6 студзеня да Вадохрышча (19 студзеня). У гэты час па вёсках і гарадах ходзяць групы калядоўшчыкаў.

Калядныя персанажы

Калядоўшчыкі апранаюцца ў маскарадныя касцюмы. Галоўны персанаж — Каза, якая сімвалізуе ўрадлівасць і жыццёвую сілу. Чалавек у вывернутым кажусе і з маскай казы танчыць, падае («памірае») і пасля пачастункаў «ажывае». Таксама сярод калядоўшчыкаў можна сустрэць Мядзведзя, Ваўка, Бусла, Чорта, Бабу, Цыганоў і Зорканошу, які нясе вялікую ззяючую зорку.

Абрад калядавання

Група ходзіць ад хаты да хаты, спяваючы спецыяльныя песні — калядкі. У гэтых песнях жадаюць гаспадарам багацця, здароўя і добрага ўраджаю. Гаспадары ў адказ павінны адарыць калядоўшчыкаў ежай (каўбасамі, сала, цукеркамі, пірагамі) або грашыма. Лічыцца дрэннай прыкметай не пусціць калядоўшчыкаў у хату — гэта можа прывесці да няўдач у наступным годзе.

«Калядныя Цары»

У вёсцы Семежава (Капыльскі раён, Мінская вобласць) захаваўся ўнікальны абрад «Калядныя Цары», які ўключаны ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА. Маладыя мужчыны, апранутыя ў белыя касцюмы з высокімі шапкамі і чырвонымі паясамі, разыгрываюць драму «Цар Максіміліян», спалучаючы элементы народнага тэатра і вайсковага карнавала.

Калядныя варожбы

Час ад Раства да Вадохрышча называецца «святымі вечарамі» (Святкамі). Гэта быў час, калі, паводле павер'яў, мяжа паміж светамі становіцца тонкай, і можна даведацца пра сваю будучыню. Беларускія дзяўчаты актыўна варажылі на замужжа:

• Слухалі, у якім баку забраша сабака — адтуль і прыйдзе жаніх.
• Кідалі боцік праз плот: куды пакажа нос боціка, туды дзяўчына і пойдзе замуж.
• Абдымалі плот рукамі: калі колькасць ахопленых штакецін была цотнай — быць вяселлю.
• Ставілі люстэркі пры свечках, спадзяючыся ўбачыць твар суджанага.

Хоць царква не ўхваляла варожбы, гэтыя народныя забавы застаюцца папулярнымі сярод моладзі і сёння як частка культурнай гульні.

Парады для турыстаў і гасцей Беларусі ў 2026 годзе

Калі вы плануеце наведаць Беларусь падчас Праваслаўнага Раства ў 2026 годзе, вось некалькі карысных парад, якія дапамогуць вам атрымаць максімум ад паездкі:

1. Наведванне храмаў: Калі вы хочаце патрапіць на начную службу з 6 на 7 студзеня, прыходзьце загадзя, бо цэрквы будуць перапоўненыя. Самыя ўрачыстыя набажэнствы праходзяць у Свята-Духавым кафедральным саборы ў Мінску. Жанчынам пры ўваходзе ў царкву рэкамендуецца пакрываць галаву хусткай і быць у спадніцы ніжэй каленяў.
2. Рэжым працы: 7 студзеня — афіцыйны выхадны. Дзяржаўныя ўстановы, банкі і многія офісы будуць зачыненыя. Аднак буйныя гандлёвыя цэнтры, рэстараны і музеі звычайна працуюць, часта па скарочаным графіку. Транспарт ходзіць па раскладзе выхаднога дня.
3. Дзе ўбачыць Каляды: Калі вы хочаце адчуць аўтэнтыку, адпраўляйцеся ў этнаграфічныя музеі пад адкрытым небам, такія як Дудуткі, Строчыцы (Музей народнай архітэктуры і побыту) або ў Белавежскую пушчу да Сядзібы беларускага Дзеда Мароза. Там арганізуюцца спецыяльныя праграмы з калядоўшчыкамі, народнымі спевамі і традыцыйнымі пачастункамі.
4. Надвор'е: Студзень у Беларусі можа быць суровым. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад -5°C да -15°C, часта ідзе снег. Апранайцеся шматслойна, бярыце з сабой цёплыя рукавіцы і зручны зімовы абутак, асабліва калі збіраецеся ўдзельнічаць у вулічных гуляннях.
5. Ежа: Абавязкова паспрабуйце куццю і верашчаку ў рэстаранах беларускай кухні. Многія ўстановы ў Мінску і іншых гарадах рыхтуюць спецыяльнае каляднае меню.
6. Калядныя кірмашы: У канцы снежня і пачатку студзеня ў Мінску (каля Палаца спорту і на Кастрычніцкай плошчы) працуюць вялікія кірмашы. Там можна купіць вырабы беларускіх рамеснікаў з саломы, ільну і гліны, а таксама пакаштаваць гарачы збіцень (традыцыйны напой з мёду і траў).

Значэнне Раства для сучасных беларусаў

Сёння Праваслаўнае Раство ў Беларусі — гэта свята, якое выходзіць за межы толькі рэлігійнага абраду. Гэта сімвал нацыянальнай ідэнтычнасці. У свеце, які імкліва глабалізуецца, беларусы імкнуцца захаваць свае ўнікальныя рытуалы.

Для моладзі гэта магчымасць дакрануцца да фальклору і гісторыі, для старэйшага пакалення — час малітвы і спакою. Раство нагадвае пра важнасць міласэрнасці і дабрачыннасці: у гэ