March Equinox

Azərbaycanda Mart Gecə-Gündüz Bərabərliyi və Novruz Bayramı: Baharın və Yenilənmənin Təntənəsi

Azərbaycanda mart gecə-gündüz bərabərliyi sadəcə astronomik bir hadisə deyil, xalqın ruhunu, tarixini və təbiətlə olan dərin bağını əks etdirən ən möhtəşəm bayramın — Novruzun başlanğıcıdır. Bu gün qışın sərt soyuqlarının geridə qaldığı, torpağın oyandığı və həyatın yenidən canlandığı anı simvolizə edir. Min illər boyu Azərbaycan xalqı bu günü böyük təntənə ilə qeyd etmiş, onu "Yeni Gün" mənasını verən Novruz adlandırmışdır. Bu bayram Azərbaycanın milli kimliyinin ayrılmaz bir hissəsidir və hər bir azərbaycanlı üçün ailə birliyi, ruzi-bərəkət və sülh rəmzidir.

Novruzu xüsusi edən onun təbiətin ritmi ilə tam harmoniyada olmasıdır. Digər bir çox bayramlardan fərqli olaraq, Novruz süni şəkildə təyin edilmiş bir tarix deyil, birbaşa kainatın qanunauyğunluqlarına əsaslanır. Günəşin şimal yarımkürəsinə keçdiyi və gecə ilə gündüzün bərabərləşdiyi o an, Azərbaycanda yeni ilin — astronomik yazın başlanğıcı hesab olunur. Bu, mənəvi təmizlənmə, küsülülərin barışması və gələcəyə ümidlə baxmaq dövrüdür. Bayramın fəlsəfəsində xeyirin şər üzərində qələbəsi, işığın qaranlığı qovması və həyatın sonsuz dövranı dayanır.

2026-cı ildə Novruz nə vaxtdır?

Azərbaycanda baharın gəlişi və Novruz bayramı hər il astronomik hesablamalar əsasında müəyyən edilir. 2026-cı ildə bu möhtəşəm bayram aşağıdakı tarixlərə təsadüf edir:

Bayram tarixi: March 20, 2026 Həftənin günü: Friday Qalan vaxt: Bayramın gəlişinə hələ 76 gün var.

Novruzun tarixi dəyişkəndir, çünki o, Günəşin yaz bərabərliyi nöqtəsinə daxil olması ilə müəyyən edilir. Adətən bu hadisə martın 20-si və ya 21-nə təsadüf edir. Azərbaycanda rəsmi bayram şənlikləri və əsas təntənələr məhz martın 20-də, yazın astronomik giriş anı ilə başlayır. Bu dəqiqlik xalqın qədim dövrlərdən bəri astronomik biliklərə malik olduğunu və təbiət hadisələrini diqqətlə izlədiyini göstərir.

Tarixi Köklər və Mənşə

Novruzun tarixi çox qədimdir, bəzi mənbələrə görə onun kökləri 3,000-5,000 il əvvələ, Zərdüştlük dinindən də öncəki dövrlərə — Şumer, Babil və qədim türk mədəniyyətlərinə qədər gedib çıxır. Bu bayram atəşpərəstlik dövründə xüsusi əhəmiyyət qazanmışdır, çünki od təmizləyici bir qüvvə kimi qəbul edilirdi. Lakin Novruz heç bir dinlə birbaşa bağlı deyil; o, daha çox bəşəri və təbii bir bayramdır.

Azərbaycan ərazisində Novruz həmişə ən yüksək səviyyədə qeyd olunub. Hətta müxtəlif imperiyaların və ideologiyaların hakimiyyəti altında olduğu dövrlərdə belə, xalq öz milli bayramını qoruyub saxlaya bilmişdir. Sovet dönəmində Novruzun rəsmi qeyd olunmasına qadağalar qoyulsa da, insanlar evlərində gizli şəkildə səməni cücərdir, şəkərbura-paxlava bişirir və bu ənənəni yaşadırdılar. 2009-cu ildə UNESCO Novruzu Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil etmiş, BMT isə 21 martı "Beynəlxalq Novruz Günü" elan etmişdir. Bu, bayramın təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün dünya mədəniyyəti üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunun sübutudur.

Bayram Hazırlıqları: Dörd Çərşənbə

Novruz bayramı Azərbaycanda bir günlə məhdudlaşmır. Hazırlıqlar bir ay öncədən, "İlaxır çərşənbələr" adlanan dörd xüsusi çərşənbə ilə başlayır. Hər bir çərşənbə təbiətin dörd ünsüründən birinin dirilməsini simvolizə edir:

1. Su çərşənbəsi: İlk çərşənbədir. İnanclara görə, bu gün sular təzələnir və hərəkətə gəlir. İnsanlar sübh tezdən su üstünə gedir, əl-üzlərini yuyur və bir-birlərinin üzərinə su çiləyirlər. Su saflıq və aydınlıq rəmzidir.
2. Od çərşənbəsi: İkinci çərşənbədə günəşin istisinin artması və torpağın isinməyə başlaması qeyd olunur. Həyətlərdə tonqallar qalanır. Odun insanı mənfi enerjidən təmizlədiyinə inanılır.
3. Yel (Külək) çərşənbəsi: Üçüncü çərşənbə küləyin oyanışını tərənnüm edir. İnanılır ki, əsən isti küləklər təbiəti oyadır və ağacların tumurcuqlamasına kömək edir.
4. Torpaq çərşənbəsi: Ən mühüm çərşənbədir, bayramdan bir neçə gün əvvələ təsadüf edir. Bu gün torpaq tamamilə isinir və əkin-biçin üçün hazır olur. Azərbaycanlılar buna "İlaxır çərşənbə" də deyirlər. Bu gün bayramın özü qədər təntənəli keçirilir.

Novruz Adətləri və Ənənələri

Azərbaycanda Novruzun özünəməxsus və rəngarəng adətləri var ki, onlar nəsildən-nəslə ötürülür:

Səməni yetişdirmək: Səməni (cücərdilmiş buğda) Novruzun ən əsas rəmzidir. O, yazın gəlişini, dirçəlişi və bərəkəti simvolizə edir. Hər bir evdə martın əvvəlindən buğda isladılır və bayram süfrəsinin ortasına qoyulur. Tonqaldan atılmaq: Həm çərşənbələrdə, həm də bayram axşamı tonqal qalanması vacibdir. İnsanlar "Ağırlığım-uğurluğum bu odda yansın" deyərək tonqalın üzərindən yeddi dəfə atılırlar. Bu, keçən ilin dərd-sərindən qurtulmaq deməkdir. Qapıpusma (Qulaq falı): Gənclər qonşuların qapısını pusur və eşitdikləri ilk sözü yozurlar. Buna görə də bayram günü evlərdə yalnız xoş sözlər danışılmalıdır. Papaqatma: Uşaqlar qonşuların qapısına papaq və ya torba atıb gizlənirlər. Ev sahibi isə o papağı bayram şirniyyatları və meyvələrlə doldurub geri qaytarır. Yumurta döyüşdürmək: Bayramın ən əyləncəli hissələrindən biridir. Boyanmış yumurtalar döyüşdürülür; yumurtası sınmayan şəxs qalib sayılır.

Bayram Süfrəsi və Şirniyyatlar

Novruz süfrəsi zənginliyi və rəmzi mənası ilə seçilir. Süfrədə mütləq "S" hərfi ilə başlayan yeddi növ nemət (Səfəvi ənənəsinə görə bəzən "Həft-sin") olmalıdır. Lakin Azərbaycan mətbəxində əsas yeri bayram şirniyyatları tutur:

Şəkərbura: Ay formasında olur və ulduzları simvolizə edir. Üstü "nağış" adlanan xüsusi alətlə naxışlanır. Paxlava: Ulduz və ya romb formasında olur, odun və alovun rəmzidir. Onun dörd küncü dünyanın dörd tərəfini, qatları isə göyün qatlarını təmsil edir. Qoğal: Dairəvi və sarı rəngdə olur, Günəşi simvolizə edir. Badambura: Baharın ilk çiçəklərini xatırladır.

Süfrənin şahı isə adətən müxtəlif növ plovlar (şah plov, fısiincan plov) olur. Süfrəyə mütləq şamlar düzülür; ailə üzvlərinin sayı qədər şam yandırılır. Şam işıq və aydınlıq deməkdir.

Kosa və Keçəl: Bayramın Rəngarəng Personajları

Novruz şənliklərinin əvəzolunmaz qəhrəmanları Kosa və Keçəldir. Onlar arasında gedən məzəli deyişmələr və oyunlar qışla yazın mübarizəsini əks etdirir. Kosa qışı, Keçəl isə yazı (və ya təbiətin keçid dövrünü) simvolizə edir. Sonda həmişə Keçəl qalib gəlir, yəni bahar qışa üstün gəlir. Bu personajlar küçələrdə insanları əyləndirir, bayramın sevincini hər kəsə paylayırlar.

Turistlər və Qonaqlar üçün Praktik Məlumatlar

Əgər 2026-cı ilin martında Azərbaycana səfər etməyi planlaşdırırsınızsa, sizi unudulmaz anlar gözləyir. Budur bəzi faydalı məsləhətlər:

1. Hava Şəraiti: Mart ayı Azərbaycanda dəyişkən keçə bilər. Bakıda adətən mülayim, lakin küləkli hava olur (10-15°C). Yanınızda həm yüngül, həm də bir az qalın geyimlər götürməyiniz məsləhətdir.
2. Harada Olmalı: Ən böyük şənliklər Bakıda, İçərişəhərdə və Dənizkənarı Bulvarda keçirilir. Burada milli sənətkarlıq nümunələri, musiqi və rəqs nömrələri nümayiş etdirilir. Rayonlarda, xüsusən də Şəki, Quba və Gəncədə Novruz daha çox qədim ənənələrlə qeyd olunur; orada atüstü oyunlar (Çovqan) və pəhləvan yarışlarını görə bilərsiniz.
3. Qonaqpərvərlik: Novruzda azərbaycanlılar çox qonaqpərvər olurlar. Tanımadığınız birinin sizi çaya və ya bayram süfrəsinə dəvət etməsi tamamilə normaldır. Şirniyyatların dadına baxmağı unutmayın!
4. Nəqliyyat və Rezervasiya: Bayram günlərində ölkə daxilində səyahət edənlərin sayı kəskin artır. Buna görə də otelləri və qatarları əvvəlcədən bron etmək vacibdir.

Rəsmi Bayram və İş Rejimi

Azərbaycanda Novruz rəsmi dövlət bayramıdır və Əmək Məcəlləsinə əsasən, bu münasibətlə beş gün iş günü hesab olunmur. Əgər bayram günləri həftəsonuna təsadüf edərsə, istirahət günləri növbəti iş günlərinə keçirilir, beləliklə bəzən bir həftəyə qədər davam edən "uzun həftəsonu" yaranır.

Dövlət müəssisələri, məktəblər və banklar: Bayram günlərində bağlı olur. Ticarət mərkəzləri, restoranlar və supermarketlər: Adətən açıq olur və bayram rejimi ilə işləyirlər.

• Muzeylər və mədəniyyət ocaqları: Turistlərin axınını nəzərə alaraq əksər hallarda fəaliyyət göstərirlər.

2026-cı ilin martında Azərbaycanın hər bir guşəsində baharın ətri, səməninin yaşılı və tonqalların hərarəti hiss olunacaq. Bu, ölkənin qədim tarixini görmək, zəngin mətbəxini dadmaq və xalqın səmimiyyətini hiss etmək üçün ən ideal vaxtdır. Novruz sadəcə təqvimin dəyişməsi deyil, ruhun yenilənməsi bayramıdır. Bayramınız mübarək